Tôi thường nói vui rằng, bây giờ cứ 10 người đến khám thì có đến 9 người ít nhiều mang những biểu hiện mà Đông y thường liên hệ với Can khí uất. Người thì mất ngủ, người đầy bụng khó tiêu, người thường xuyên đau đầu, cáu gắt, người lại tức ngực, hay thở dài, phụ nữ thì kinh nguyệt thất thường. Nhìn qua tưởng mỗi người một vấn đề, nhưng khi biện chứng kỹ lại thấy có một mắt xích rất thường gặp: khí cơ không được thông thuận, Can mất chức năng sơ tiết.

Theo Đông y, Can chủ sơ tiết, có vai trò giúp khí cơ trong cơ thể vận hành thông suốt. Có thể hình dung khí trong cơ thể giống như dòng xe trên đường: khi lưu thông thuận lợi thì mọi thứ vận hành bình thường, nhưng chỉ cần một đoạn bị tắc, phía sau cũng bắt đầu ùn lại. Can khí uất cũng có thể hiểu đơn giản như vậy.

Vì sao người hiện đại lại rất dễ “uất”? Một phần đến từ chính cách chúng ta đang sống. Áp lực công việc lớn, suy nghĩ nhiều, thức khuya, ít vận động, cảm xúc bị dồn nén, chuyện gì cũng để trong lòng. Ban ngày đầu óc căng như dây đàn, tối về nằm xuống rồi vẫn nghĩ đến công việc, tiền bạc, gia đình, con cái. Cơ thể được nghỉ nhưng tâm trí thì chưa bao giờ thực sự được nghỉ.

Phụ nữ hiện đại có thể phải chịu áp lực kéo dài, ăn ngủ thất thường, cơ thể mệt mỏi, sắc mặt kém...

Can khí uất ban đầu đôi khi biểu hiện rất nhẹ. Người bệnh chỉ cảm thấy hay thở dài, dễ bực bội, tâm trạng thất thường, ngực hoặc vùng hạ sườn căng tức, trong cổ như có gì vướng nhưng kiểm tra không thấy bất thường rõ ràng. Nhiều người không nghĩ đây là vấn đề cần chú ý nên cứ để kéo dài.

Nhưng Can và Tỳ Vị lại có mối quan hệ mật thiết. Khi Can khí uất lâu ngày, khí cơ không thông có thể ảnh hưởng đến chức năng vận hóa và thăng giáng của Tỳ Vị. Vì vậy mới có những người cứ căng thẳng là đau dạ dày, vừa tức giận đã đầy bụng, ăn không ngon, ợ hơi, bụng trướng hoặc đại tiện thất thường. Theo Đông y, đây thường được gọi là tình trạng Can khí phạm Tỳ hoặc Can Vị bất hòa.

Can khí uất cũng có thể ảnh hưởng đến giấc ngủ. Có những người rất mệt nhưng cứ đặt lưng xuống là đầu óc bắt đầu suy nghĩ, chuyện hôm nay chưa xong, chuyện ngày mai chưa tới cũng đã lo. Càng ép mình ngủ lại càng tỉnh, dễ mộng mị, nửa đêm thức giấc. Với những trường hợp này, nếu chỉ chăm chăm tìm cách “an thần” mà không giải quyết phần khí uất và căng thẳng phía sau thì đôi khi giấc ngủ vẫn khó cải thiện lâu dài.

Ở phụ nữ, Can khí uất còn thường được nhắc đến khi có biểu hiện căng tức ngực trước kỳ kinh, đau bụng kinh, kinh nguyệt thất thường, dễ cáu hoặc buồn bực rõ rệt trước kỳ kinh. Bởi theo lý luận Đông y, Can có liên quan mật thiết đến sự điều đạt khí cơ và hoạt động của huyết.

Nếu tình trạng uất kéo dài, Đông y còn có khái niệm “uất lâu hóa hỏa”. Khi đó, ngoài bực bội và mất ngủ, người bệnh có thể xuất hiện thêm cảm giác nóng trong, miệng đắng, dễ nổi nóng, mặt đỏ, đau đầu hoặc mắt đỏ. Lúc này, cách điều chỉnh cũng không còn giống hoàn toàn với Can khí uất đơn thuần.

Vậy muốn “sơ Can giải uất” có phải cứ uống thuốc là được? Không hẳn. Với nhiều người, điều cần thay đổi đầu tiên lại chính là nhịp sống. Ngủ sớm hơn, vận động đều đặn, đi bộ, tập Bát Đoạn Cẩm hoặc những bài tập nhẹ nhàng, dành thời gian ra ngoài trời, giảm những khoảng thời gian liên tục căng thẳng và học cách giải tỏa cảm xúc thay vì giữ mọi chuyện trong lòng. Những việc tưởng rất nhỏ này lại rất phù hợp với nguyên tắc giúp khí cơ được thư giãn, thông đạt.

Trong điều trị Đông y, tùy từng thể trạng có thể áp dụng phép sơ Can lý khí, giải uất, nhưng không phải ai Can khí uất cũng dùng cùng một bài thuốc. Có người Can uất kèm Tỳ hư, có người kèm Huyết hư, có người đã hóa nhiệt, lại có người đàm thấp rất nặng. Vì vậy vẫn cần dựa vào triệu chứng, lưỡi, mạch và toàn bộ thể trạng để biện chứng.

Điều đáng sợ của Can khí uất không phải là một ngày bạn tức giận hay có một đêm mất ngủ. Điều đáng chú ý là cơ thể sống trong trạng thái căng thẳng quá lâu mà chính mình lại coi đó là bình thường.

Nếu bạn thường xuyên hay thở dài, dễ cáu gắt, ngực sườn căng tức, bụng đầy hơn khi căng thẳng, ăn ngủ thất thường và lúc nào cũng cảm thấy trong người có một sự “bí bách” khó diễn tả, hãy bắt đầu quan tâm đến trạng thái tinh thần và nhịp sinh hoạt của mình.

Đông y có một quan niệm rất đáng suy ngẫm: Can thích điều đạt mà không thích uất kết. Đôi khi dưỡng Can không bắt đầu bằng một thang thuốc, mà bắt đầu từ việc để cơ thể được vận động, để đầu óc được nghỉ và để những cảm xúc bị giữ quá lâu có cơ hội được giải tỏa.

Tiêu Dao Tán - một cổ phương đặc biệt trong điều trị chứng uất

Một trong những cổ phương kinh điển được sử dụng trong phạm vi chứng Can uất huyết hư, Tỳ hư là Tiêu Dao Tán, xuất xứ từ Thái Bình Huệ Dân Hòa Tễ Cục Phương.

Cấu trúc của bài thuốc thể hiện khá rõ tư tưởng sơ Can nhưng không quên dưỡng huyết, kiện Tỳ.

Tiêu Dao Tán gồm: Sài hồ, Đương quy, Bạch thược, Bạch truật, Phục linh, Cam thảo, Sinh khương và Bạc hà.

Trong đó, Sài hồ sơ Can giải uất; Đương quy, Bạch thược dưỡng huyết, hòa Can; Bạch truật, Phục linh kiện Tỳ, giúp vận hóa; Bạc hà hỗ trợ sơ đạt Can khí; Sinh khương hòa Vị; Cam thảo ích khí, điều hòa các vị thuốc.

Có thể thấy, phương không đi theo hướng chỉ “đẩy” uất ra ngoài, mà đồng thời quan tâm đến phần huyết và Tỳ. Đây chính là điểm làm nên giá trị của Tiêu Dao Tán trong những trường hợp bệnh nhân có trạng thái uất kéo dài trên nền cơ thể tương đối hư.

Tiêu Dao Tán trong đời sống hiện đại

Thuốc Tiêu dao tán P/H được bào chế theo bài thuốc cổ Tiêu dao tán trên dây chuyền GMP - WHO của Đông dược Phúc Hưng

Đặt trong xã hội hiện đại, tư tưởng của Tiêu Dao Tán vẫn có giá trị tham khảo trong một nhóm bệnh nhân có biểu hiện thay đổi theo cảm xúc, sinh hoạt và thể trạng, đặc biệt khi các triệu chứng được quy về chứng Can uất huyết hư, Tỳ hư sau khi biện chứng.

Đó có thể là người phụ nữ chịu áp lực kéo dài, ăn ngủ thất thường, cơ thể mệt mỏi, sắc mặt kém, kinh nguyệt không điều, dễ căng thẳng; hoặc người thường xuyên suy nghĩ, làm việc quá sức, ăn uống kém và xuất hiện đồng thời nhiều biểu hiện thuộc Can, Tỳ.

Nhưng cần hiểu rất rõ: stress, mất ngủ, lo âu hay burnout trong y học hiện đại không đồng nhất với “Can uất” trong YHCT. Vì vậy không thể thấy một người căng thẳng, mất ngủ là mặc nhiên dùng Tiêu Dao Tán.

Giá trị của cổ phương nằm ở chỗ phương thuốc đi theo chứng, chứ không đi theo tên bệnh. Cùng một biểu hiện “uất”, người này có thể cần sơ Can, người khác cần thanh nhiệt, hóa đàm, lý khí hoặc điều bổ khí huyết. Thậm chí có trường hợp cần tìm và điều trị một bệnh lý thực thể bằng y học hiện đại trước khi bàn đến việc sử dụng cổ phương.

Vì vậy, Tiêu Dao Tán có thể được nhìn nhận như một ví dụ rất rõ về khả năng ứng dụng tư duy YHCT vào những vấn đề của đời sống hiện đại: không phải lấy một bài thuốc cổ để chữa mọi căng thẳng của con người ngày nay, mà dùng biện chứng luận trị để xác định khi nào cổ phương ấy thực sự phù hợp.

Điều đáng sợ của “uất” không phải là một ngày bạn tức giận hay có một đêm mất ngủ. Điều đáng chú ý là cơ thể sống trong trạng thái căng thẳng quá lâu mà chính mình lại coi đó là bình thường.

Đông y có một quan niệm rất đáng suy ngẫm: Can thích điều đạt mà không thích uất kết. Đôi khi dưỡng Can không bắt đầu bằng một thang thuốc, mà bắt đầu từ việc để cơ thể được vận động, để đầu óc được nghỉ và để những cảm xúc bị giữ quá lâu có cơ hội được giải tỏa.