Thục địa thực chất được bào chế từ Sinh địa, tức rễ củ của cây Địa hoàng.

Chữ “Thục” mang nghĩa đã được làm chín, chế biến. Sau quá trình chưng và phơi nhiều lần theo phương pháp cổ truyền, củ Sinh địa dần chuyển sang màu đen bóng, chất mềm nhuận, vị ngọt hơn và tính chất của vị thuốc cũng thay đổi.

Trong Đông y, quá trình này thường được nhắc đến với cụm từ “cửu chưng cửu sái” - chưng chín lần, phơi chín lần. Mục đích không đơn thuần là làm chín củ thuốc mà còn nhằm giảm bớt tính hàn của Sinh địa, tạo nên một vị thuốc thiên về bổ dưỡng, tư nhuận hơn.

Thục địa thường được dùng để làm gì?

Theo Y học cổ truyền, Thục địa có vị ngọt, tính hơi ôn, quy vào Can - Thận, nổi bật ở ba hướng:

1. Bổ Thận, ích Tinh

Đông y cho rằng Thận tàng Tinh, chủ cốt, sinh tủy. Vì vậy Thục địa thường xuất hiện trong các bài thuốc dùng cho những thể bệnh liên quan đến Thận tinh bất túc, lưng gối mỏi yếu, tóc bạc sớm, cơ thể suy nhược.

2. Dưỡng Huyết

Thục địa cũng là vị thuốc quen thuộc trong các phép bổ huyết, dưỡng huyết, thường được phối hợp khi người bệnh có biểu hiện như sắc mặt nhợt, hay hoa mắt, chóng mặt, cơ thể mệt mỏi hoặc kinh nguyệt ít do thể Huyết hư.

Một bài thuốc kinh điển có Thục địa là Tứ vật thang, thường được nhắc tới trong phép dưỡng huyết của Đông y.

3. Tư Âm, sinh Tinh

Với những người có biểu hiện thiên về Âm hư như người gầy nóng, miệng họng khô, ra mồ hôi trộm, lưng gối mỏi… Thục địa cũng thường được phối hợp trong các bài thuốc tư bổ Can Thận.

Bài thuốc nổi tiếng nhất có lẽ là Lục vị địa hoàng hoàn – bài thuốc kinh điển dùng theo phép tư bổ Thận âm.

Y học hiện đại nhìn nhận Thục địa thế nào?

Các nghiên cứu về Địa hoàng đã xác định trong rễ cây có nhiều nhóm hợp chất sinh học, trong đó có catalpol và các iridoid glycoside.

Một số nghiên cứu tiền lâm sàng và tổng quan hiện nay đang quan tâm đến tiềm năng của Địa hoàng đối với chuyển hóa xương, tạo máu, stress oxy hóa, chuyển hóa đường và lipid.

Tuy nhiên, những kết quả này không có nghĩa Thục địa có thể thay thế thuốc điều trị loãng xương, thiếu máu, đái tháo đường hay các bệnh lý chuyển hóa. Việc sử dụng vẫn cần dựa trên thể trạng và chẩn đoán cụ thể.

Thuốc bổ nhưng không phải ai dùng cũng hợp

Thục địa có đặc tính mềm, nhuận và khá nê trệ. Nói đơn giản, đây giống như một món ăn rất bổ nhưng cũng tương đối “khó tiêu”. Vì vậy, người đang:

- Đầy bụng, chướng hơi

- Ăn uống kém, khó tiêu

- Tỳ Vị yếu

- Đại tiện phân lỏng

- Người nhiều Đàm Thấp

thì không nên tự ý dùng Thục địa với lượng lớn.

Trong các bài thuốc, thầy thuốc thường phải gia giảm, phối hợp thêm những vị giúp hành khí, kiện Tỳ, hóa thấp để cơ thể có thể tiếp nhận phần bổ mà không sinh thêm nê trệ. Có thể hình dung thế này: Nếu cơ thể giống như một cái cây đang thiếu phần “nhựa sống”, Thục địa là một vị thuốc thiên về bồi bổ phần gốc – dưỡng Tinh, dưỡng Huyết và tư Âm. Nhưng Đông y chưa bao giờ có nguyên tắc “càng bổ càng tốt”. Dùng đúng thể thì là thuốc bổ. Dùng không đúng thể, thuốc bổ cũng có thể khiến cơ thể thêm đầy trệ, khó chịu.

Vì vậy, nếu muốn sử dụng Thục địa trong thời gian dài hoặc để hỗ trợ một vấn đề sức khỏe cụ thể, bà con nên được thầy thuốc thăm khám và gia giảm theo đúng thể trạng, không nên tự mua về dùng chỉ vì nghe nói đây là vị thuốc “đại bổ”.