1. Khởi nguồn và vị trí của Hoàng kỳ trong Trung y

Trong kho tàng y học cổ truyền, Hoàng kỳ là một trong những dược liệu có lịch sử sử dụng lâu đời nhất. Tư liệu sớm nhất ghi nhận Hoàng kỳ làm thuốc xuất hiện trong Thần Nông bản thảo kinh. Trải qua hơn hai nghìn năm ứng dụng lâm sàng, dược liệu này được các thế hệ y gia tôn xưng là “thánh dược bổ khí”.

Hoàng kỳ còn có các tên gọi khác như Vương Tôn, Bách Dược Miên, Tiễn Kỳ. Dược liệu là rễ khô của cây họ Đậu, cây thường được thu hoạch vào mùa xuân hoặc mùa thu, sau khi loại bỏ rễ con và đầu rễ thì phơi khô để làm thuốc.

2. Tính vị, quy kinh và cơ sở lý luận

Theo lý luận Trung y, Hoàng kỳ vị cam. Dùng sống thì tính hơi lương, sau khi mật chích thì tính ôn. Dược liệu quy vào Phế kinh và Tỳ kinh, có tác dụng bổ trung ích khí, cố biểu chỉ hãn, lợi thủy tiêu thũng, giải độc sinh cơ.

Hoàng kỳ có công năng bổ khí thăng dương, cố biểu chỉ hãn, sinh tân dưỡng huyết, hành trệ thông bế, thoát độc bài nham, liễm thương sinh cơ. Lâm sàng thường dùng cho các chứng khí hư mệt mỏi, ăn uống kém, trung khí hạ hãm, sa trực tràng, tiêu chảy kéo dài, băng lậu, tự hãn do biểu hư, thủy thũng do khí hư, tiêu khát do nội nhiệt, huyết hư úy hoàng, tê đau, bán thân bất toại, cũng như các chứng ung độc lâu ngày khó liền.

3. Vì sao Hoàng kỳ được gọi là “ông trưởng bổ khí”

Chữ “Kỳ” trong tên thuốc mang ý nghĩa chỉ người cao tuổi, hàm ý trưởng thượng. Hoàng kỳ có sắc vàng, mà màu vàng trong Ngũ hành thuộc Thổ, ứng với Tỳ. Tỳ lại là nguồn sinh hóa khí huyết của cơ thể. Do đó, Hoàng kỳ vừa nhập Tỳ, vừa giữ vai trò chủ đạo trong việc bồi bổ chính khí, nên được xem là vị thuốc đứng đầu trong nhóm bổ khí, được ví như “ông trưởng” của các vị bổ khí.

Tác dụng ích khí của Hoàng kỳ vì thế rất rõ ràng trên lâm sàng. Dược liệu này có khả năng bổ Phế khí, kiện Tỳ khí, cố biểu liễm hãn, cố thoát. Với đặc tính vị cam, tính ôn, Hoàng kỳ bổ mà không gắt, nuôi mà không trệ, nên được sử dụng rộng rãi trong các chứng khí hư hoặc khí huyết lưỡng hư như Tỳ vị khí hư, Phế khí hư, Vệ khí bất cố.
 
4. Thoát độc bài nham, liễm thương sinh cơ trong điều trị trĩ

Ngoài tác dụng bổ khí, Hoàng kỳ còn được ứng dụng nhiều trong điều trị các chứng tổn thương mạn tính nhờ công năng thoát độc bài nham và liễm thương sinh cơ. Đặc biệt, trong bệnh trĩ, Hoàng kỳ phát huy rõ tác dụng ích khí thăng dương, nâng đỡ trung khí, giúp cải thiện tình trạng sa trực tràng và xuất huyết kéo dài.

Thái bình thánh huệ phương ghi bài Hoàng kỳ cháo, dùng để điều trị ngũ trĩ hạ huyết không ngừng. Thánh tế tổng lục chép Bí hiệu hoàn, phối Hoàng kỳ với Chỉ xác, dùng cho khí trĩ, sa trực tràng, xuất huyết lâu ngày không khỏi. Ngoài ra, các bài thuốc phối Hoàng kỳ với Chỉ xác, Ngải bách diệp còn được dùng cho bệnh trĩ ở trẻ em, cho thấy phạm vi ứng dụng rất rộng.

5. Hoàng kỳ trong thực liệu dưỡng sinh

Hoàng kỳ không chỉ được dùng trong thang thuốc mà còn được ứng dụng linh hoạt trong thực liệu. Các món như Hoàng kỳ hầm gà, cháo Hoàng kỳ - thịt bò hay cháo Hoàng kỳ gia vị đều nhằm mục đích ích khí dưỡng huyết, thăng dương phù chính, lợi thủy tiêu thũng. Những món này đặc biệt phù hợp với người khí hư, Tỳ vị hư hàn, tự hãn hoặc thể hư kèm thấp trệ.

6. Những điểm cần lưu ý khi sử dụng

Mặc dù là thượng dược bổ khí, Hoàng kỳ không thích hợp dùng cho mọi đối tượng. Người đang ngoại cảm phát sốt không nên dùng, vì Hoàng kỳ cố biểu, dễ giữ tà khí lại trong cơ thể. Người âm hư nội nhiệt cũng cần thận trọng do Hoàng kỳ tính ôn, có thể trợ hỏa. Phụ nữ trong thời kỳ kinh nguyệt, đặc biệt là thể nhiệt, không nên tự ý dùng vì có thể làm tăng lượng kinh huyết.

Giá trị của Hoàng kỳ không chỉ nằm ở công năng mạnh, mà còn ở chỗ biết dùng đúng người, đúng thể và đúng thời điểm. Khi được vận dụng hợp lý, Hoàng kỳ thực sự xứng đáng với danh xưng “thánh dược bổ khí” trong y học cổ truyền.