Trong y học cổ truyền, có câu: “Khí là soái của huyết, huyết là mẹ của khí.” Khí thúc đẩy huyết vận hành, còn huyết lại là nguồn vật chất nuôi dưỡng tạng phủ, kinh lạc và toàn bộ cơ thể. Khi khí huyết điều hòa, mạch đạo thông suốt thì cơ thể khỏe mạnh, tinh thần minh mẫn, tứ chi linh hoạt. Ngược lại, nếu huyết vận hành chậm hoặc bị ứ trệ, lâu ngày sẽ sinh ra nhiều chứng bệnh khác nhau.

Người xưa gọi tình trạng này là huyết ứ. Huyết ứ không chỉ biểu hiện bằng đau nhức cố định, sắc mặt sạm tối, môi tím, lưỡi có điểm ứ huyết hay kinh nguyệt có nhiều cục máu đông, mà còn có thể biểu hiện dưới dạng tê bì tay chân, đau đầu kéo dài, chóng mặt, giảm trí nhớ, hồi hộp, tức ngực hoặc cảm giác lạnh ở đầu chi do huyết mạch lưu thông không tốt.

Theo quan điểm của y học hiện đại, nhiều biểu hiện trên có liên quan đến tình trạng tuần hoàn máu suy giảm, đặc biệt là tuần hoàn não và tuần hoàn ngoại vi. Khi máu lưu thông kém, các mô và cơ quan không được cung cấp đầy đủ oxy và dưỡng chất, từ đó ảnh hưởng đến chức năng hoạt động. Nếu kéo dài, tình trạng tăng độ quánh của máu và rối loạn tuần hoàn còn làm tăng nguy cơ hình thành huyết khối, gây bất lợi đối với sức khỏe tim mạch và mạch máu não.

Trong điều trị các chứng bệnh thuộc phạm vi huyết, Tứ vật thang được xem là bài thuốc kinh điển của Đông y. Bài thuốc gồm Đương quy, Bạch thược, Xuyên khung và Thục địa, có công năng bổ huyết, dưỡng huyết và điều huyết, được nhiều y gia tôn là “bài thuốc chủ của huyết”. Tuy nhiên, trên lâm sàng, không phải trường hợp nào cũng chỉ đơn thuần là huyết hư. Phần lớn người bệnh trung niên và cao tuổi, người mắc bệnh mạn tính hoặc ít vận động đều có tình trạng huyết hư đi kèm huyết ứ. Huyết không đủ để nuôi dưỡng mạch lạc, đồng thời lưu thông chậm làm cho huyết càng dễ ứ trệ.

Chính vì vậy, nhiều y gia đã gia giảm Tứ vật thang theo nguyên tắc “bổ mà không trệ, hoạt mà không hao”. Một trong những công thức được ứng dụng khá phổ biến là thay Thục địa bằng Sinh địa, đồng thời gia thêm Đan sâm, Ích mẫu và Ngưu tất.

Nhiều y gia đã gia giảm Tứ vật thang theo nguyên tắc “bổ mà không trệ, hoạt mà không hao” (Ảnh minh họa)

Việc thay Thục địa bằng Sinh địa giúp bài thuốc vẫn duy trì tác dụng dưỡng huyết nhưng thanh nhuận hơn, hạn chế tính nê trệ của Thục địa, đồng thời có thêm tác dụng lương huyết, dưỡng âm và sinh tân. Điều này đặc biệt phù hợp với những người huyết hư nhưng kèm theo huyết ứ hoặc có biểu hiện nội nhiệt.

Đương quy vẫn giữ vai trò chủ dược trong điều huyết. Đông y có câu: “Mười phương chữa huyết thì chín phương có Đương quy.” Vị thuốc vừa bổ huyết vừa hoạt huyết, giúp huyết được sinh ra mà không bị đình trệ. Bạch thược dưỡng huyết, nhu can, điều hòa dinh huyết; Xuyên khung hành khí hoạt huyết, được mệnh danh là “khí dược trong huyết”, giúp khí hành thì huyết cũng hành.

Ba vị thuốc gia thêm tạo nên điểm nhấn của công thức. Đan sâm có tác dụng hoạt huyết hóa ứ, thông mạch, đồng thời dưỡng huyết và an thần. Đây cũng là một trong những vị thuốc được nghiên cứu nhiều nhất về khả năng cải thiện vi tuần hoàn và hỗ trợ bảo vệ hệ tim mạch. Ích mẫu giúp hoạt huyết, tiêu ứ và thúc đẩy lưu thông huyết dịch, không chỉ được sử dụng trong phụ khoa mà còn có giá trị trong các chứng huyết ứ nói chung. Ngưu tất vừa hoạt huyết vừa bổ can thận, mạnh gân cốt và dẫn huyết đi xuống, giúp khí huyết lưu thông hài hòa hơn trong toàn thân.

Nhìn từ góc độ phối ngũ, công thức này vừa bổ huyết, vừa hoạt huyết, đồng thời thông mạch, phù hợp với nguyên tắc điều trị của Đông y là làm cho huyết vừa đầy đủ vừa lưu thông. Chỉ khi huyết được nuôi dưỡng và vận hành điều hòa thì kinh mạch mới thông suốt, các tạng phủ mới được nuôi dưỡng đầy đủ.

TPBVSK Hoạt huyết thông mạch P/H viên được bào chế theo bài thuốc Tứ vật thang gia giảm: Thục địa thay bằng Sinh địa, đồng thời gia thêm Đan sâm, Ích mẫu và Ngưu tất.

Trên lâm sàng, nhóm công thức này thường được ứng dụng để hỗ trợ hoạt huyết, thông mạch, tăng cường tuần hoàn máu, đặc biệt là tuần hoàn não và tuần hoàn ngoại vi. Đối tượng phù hợp thường là người có biểu hiện thiểu năng tuần hoàn não như hoa mắt, chóng mặt, đau đầu, suy giảm trí nhớ, mất tập trung; người có tuần hoàn máu kém với các biểu hiện tê bì chân tay, lạnh đầu chi hoặc đau mỏi do huyết mạch lưu thông không thuận; người trung niên và cao tuổi có nguy cơ hình thành cục máu đông hoặc cần hỗ trợ duy trì lưu thông huyết mạch; và người mắc bệnh mạch vành mạn tính cần hỗ trợ tăng cường tuần hoàn theo chỉ định và hướng dẫn của cán bộ y tế.

Ngày nay, công thức này được bào chế dưới dạng viên, giúp người sử dụng thuận tiện hơn so với sắc thuốc truyền thống nhưng vẫn kế thừa nguyên lý phối ngũ của Đông y. Mục tiêu của sản phẩm không phải thay thế thuốc điều trị bệnh lý tim mạch hay mạch máu não, mà hỗ trợ hoạt huyết, thông mạch, bổ huyết, góp phần giảm nguy cơ hình thành cục máu đông và tăng cường tuần hoàn não, từ đó hỗ trợ cải thiện các biểu hiện do lưu thông máu kém theo quan điểm của y học cổ truyền.

Để đạt hiệu quả tốt, việc sử dụng nên kết hợp với chế độ ăn hợp lý, tăng cường vận động, kiểm soát huyết áp, đường huyết và mỡ máu, đồng thời tuân thủ điều trị đối với các bệnh lý tim mạch hoặc mạch máu não nếu đang mắc phải. Những người đang sử dụng thuốc chống đông máu, phụ nữ có thai hoặc người có rối loạn chảy máu cần tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc thầy thuốc trước khi sử dụng các chế phẩm có tác dụng hoạt huyết.