Nếu nói 《Tỳ Vị Luận》 là một tòa điện đường y học đồ sộ mà Lý Đông Viên xây dựng cho hậu thế, thì Bổ Trung Ích Khí Thang chính là một trong những “viên minh châu” rực rỡ và giàu giá trị ứng dụng nhất trong tòa điện đường ấy.

Trải qua hơn 800 năm lưu truyền, phương thuốc này đến nay vẫn là một trong những phương tễ được sử dụng phổ biến trong lâm sàng YHCT, với phạm vi ứng dụng khá rộng, và thường được nhắc đến như một “đệ nhất phương bổ khí”.

Bổ Trung Ích Khí Thang không chỉ là sự thể hiện tập trung tư tưởng của Lý Đông Viên về trường phái “bổ Thổ”, mà còn là một ví dụ kinh điển cho phép trị “cam ôn trừ đại nhiệt” - dùng vị thuốc có tính ngọt, ấm để xử lý chứng “nhiệt” phát sinh trên nền khí hư.

Muốn thực sự hiểu được tinh thần cốt lõi của 《Tỳ Vị Luận》, cần đi sâu vào cách phối ngũ tưởng như giản dị nhưng thực chất rất tinh tế của Bổ Trung Ích Khí Thang.

Dưới góc nhìn lý luận Quân - Thần - Tá - Sứ của YHCT, có thể thấy rõ cách Lý Đông Viên vận dụng từng vị thuốc như một “đội hình” có chủ đích, tập trung vào căn nguyên bệnh cơ và dùng sự phối hợp giữa các vị thuốc để đạt hiệu quả điều trị.

Bổ Trung Ích Khí Thang chủ trị những chứng bệnh nào?

Các chứng bệnh mà Bổ Trung Ích Khí Thang hướng đến đều liên quan chặt chẽ với bệnh cơ tỳ vị nội thương, trung khí hư nhược.

Thứ nhất là Tỳ Vị khí hư, biểu hiện bằng ăn uống giảm sút, cơ thể mệt mỏi, tay chân yếu sức, ít nói, sắc mặt vàng úa, đại tiện phân lỏng… Đây là những biểu hiện điển hình của tình trạng trung khí không đầy đủ.

Thứ hai là Trung khí hạ hãm. Đây là mức độ nặng hơn trên nền khí hư, khi trung khí suy yếu đến mức không đủ sức cố nhiếp và thăng đề. Người bệnh có thể gặp sa trực tràng, sa tử cung, tiêu chảy hoặc lỵ kéo dài, băng lậu… Về bản chất, đây là tình trạng trung khí hư nhược, không đủ sức giữ và nâng đỡ các tạng phủ.

Thứ ba là khí hư phát nhiệt, còn được gọi là chứng “Âm hỏa” trong lý luận của Lý Đông Viên.

Một phương thuốc có thể đồng thời xử lý ba nhóm biểu hiện tưởng như khác nhau này, nhưng thực chất cùng bắt nguồn từ một bệnh cơ, chính là nhờ cách phối ngũ Quân - Thần - Tá - Sứ rất chặt chẽ.

Hoàng kỳ - Quân dược, vị thuốc chủ lực của toàn phương

Trong Bổ Trung Ích Khí Thang, Hoàng kỳ là Quân dược, giữ vai trò chủ đạo.

Lý Đông Viên đã phá cách khi sử dụng Hoàng kỳ với lượng tương đối lớn, thường vượt trội so với nhiều vị thuốc khác trong phương.

Hoàng kỳ vị ngọt, tính ấm, là vị thuốc thường dùng để bổ khí. Hoàng kỳ vào Tỳ giúp bổ trung khí, vào Phế giúp ích vệ khí; quan trọng hơn, theo lý luận YHCT, vị thuốc này còn có tác dụng thăng dương, cố biểu.

Việc dùng Hoàng kỳ với lượng lớn nhằm tập trung tác động vào căn bản của bệnh cơ là trung khí hư suy, vừa bổ sung trung khí, vừa hỗ trợ đưa phần thanh dương bị hạ hãm đi lên.

Vì vậy, ngay từ vị Quân dược, toàn phương đã xác lập hai định hướng điều trị chủ yếu: bổ trung và thăng dương.

Nhân sâm, Bạch truật, Chích Cam thảo - nhóm Thần dược bổ khí, kiện Tỳ

Phối hợp với Hoàng kỳ là Nhân sâm, Bạch truật và Chích Cam thảo, tạo thành nhóm thuốc chủ lực giúp bổ khí, kiện Tỳ.

Nhân sâm đại bổ nguyên khí, kiện Tỳ ích Phế, giúp bổ sung khí ở mức độ sâu hơn.

Bạch truật có tác dụng kiện Tỳ, táo thấp, giúp khôi phục chức năng vận hóa của Tỳ và cải thiện tình trạng thấp trệ phát sinh khi Tỳ hư.

Chích Cam thảo vị ngọt, tính ấm, có tác dụng bổ Tỳ ích khí, điều hòa trung tiêu và điều hòa các vị thuốc trong phương.

Ba vị Thần dược này phối hợp với Hoàng kỳ tạo thành nền tảng vững chắc cho việc bổ khí, kiện Tỳ, giúp trung tiêu từng bước khôi phục khả năng vận hóa và sinh hóa khí huyết.

Sự phối hợp của Hoàng kỳ, Nhân sâm, Bạch truật và Cam thảo cũng có thể thấy rõ mối liên hệ với Tứ Quân Tử Thang, phương cơ bản nổi tiếng dùng để bổ khí kiện Tỳ. Trên nền tảng đó, Bổ Trung Ích Khí Thang được gia giảm để phù hợp hơn với bệnh cơ trung khí hạ hãm.

Trần bì và Đương quy - vừa bổ vừa tránh tình trạng “bổ mà trệ”

Tuy nhiên, chỉ tập trung vào việc bổ ích đôi khi cũng có thể phát sinh vấn đề.

Đối với một cơ thể Tỳ Vị vốn đã suy yếu, nếu sử dụng quá nhiều thuốc bổ mà thiếu sự điều chỉnh khí cơ, người bệnh có thể xuất hiện tình trạng “hư bất thụ bổ”, tức cơ thể hư yếu nhưng khả năng tiếp nhận và vận hóa thuốc bổ kém, từ đó sinh ra khí cơ uất trệ, biểu hiện như đầy bụng, ăn uống kém.

Để giải quyết vấn đề này, Lý Đông Viên phối hợp Trần bì và Đương quy làm Tá dược.

Trần bì vị cay, tính ấm, có tác dụng lý khí, hóa đàm, hòa Vị. Trong phương, Trần bì giúp điều chỉnh sự vận hành của khí cơ, để quá trình bổ ích không bị đình trệ. Đây chính là ý nghĩa của nguyên tắc “bổ mà không trệ”.

Sự có mặt của Đương quy lại thể hiện một tầng tư duy sâu hơn trong phối ngũ.

Đương quy là vị thuốc thường dùng để bổ huyết, hoạt huyết. YHCT có câu: “Khí vi huyết chi soái, huyết vi khí chi mẫu” - khí là người thống soái của huyết, còn huyết là nguồn nuôi dưỡng khí.

Khi khí hư kéo dài, khí huyết có thể cùng suy yếu. Vì vậy, trong khi bổ khí, phối hợp thêm Đương quy giúp kiêm cố việc dưỡng huyết, hỗ trợ sự phối hợp giữa khí và huyết.

Cách phối hợp này thể hiện tư tưởng điều trị tổng thể của YHCT: bổ khí nhưng không bỏ qua huyết, điều khí nhưng vẫn chú ý đến sự sinh hóa của khí huyết.

Thăng ma và Sài hồ - “Sứ dược” giúp thăng đề thanh dương

Một điểm rất tinh tế khác của Bổ Trung Ích Khí Thang nằm ở việc sử dụng Thăng ma và Sài hồ làm Sứ dược.

Theo lý luận YHCT, Thăng ma và Sài hồ đều thuộc nhóm thuốc có tính chất thăng tán, thường được sử dụng để đưa phần thanh dương đi lên và điều chỉnh sự thăng giáng của khí cơ.

Trong một phương thuốc lấy bổ ích làm chủ đạo, liều lượng của hai vị này tương đối nhỏ nhưng giữ vai trò đặc biệt.

Bệnh cơ của Tỳ Vị hư nhược, trung khí hạ hãm là xu hướng khí cơ đi xuống, không đủ sức thăng đề thanh dương. Thăng ma có tác dụng thăng đề thanh khí của Dương Minh; Sài hồ có tác dụng sơ đạt Thiếu Dương, đồng thời hỗ trợ thăng cử thanh dương.

Hai vị thuốc này không phải lực lượng chủ yếu để bổ khí, mà giống như những vị thuốc có tác dụng định hướng cho khí cơ, giúp phần khí được bổ sung từ Hoàng kỳ, Nhân sâm… đi theo hướng thăng lên, qua đó phát huy tác dụng ích khí thăng dương, thăng dương cử hãm.

Chính hai vị thuốc với lượng nhỏ này giúp Bổ Trung Ích Khí Thang không chỉ đơn thuần là một phương bổ khí, mà còn có đặc điểm điều chỉnh sự thăng giáng của khí cơ.

Nếu thiếu Thăng ma và Sài hồ, phương thuốc sẽ thiên về bổ khí đơn thuần; khi có sự phối hợp của hai vị thuốc này, tác dụng bổ trung và thăng đề được thể hiện rõ hơn.

Hoàn bổ trung ích khí P/H là thuốc thảo dược được bào chế theo bài thuốc cổ phương bổ trung ích khí thang

Một phương thuốc là cả một hệ thống phối ngũ

Nhìn tổng thể, tư tưởng phối ngũ của Bổ Trung Ích Khí Thang tạo thành một hệ thống tương đối hoàn chỉnh.

Trước hết, Hoàng kỳ, Nhân sâm, Bạch truật và Chích Cam thảo tập trung vào việc bổ ích trung khí, kiện Tỳ, phục hồi chức năng vận hóa của trung tiêu.

Sau đó, Trần bì giúp điều khí, tránh tình trạng bổ mà trệ; Đương quy phối hợp dưỡng huyết, giúp việc bổ khí được đặt trong mối quan hệ với khí huyết.

Cuối cùng, Thăng ma và Sài hồ đảm nhiệm vai trò thăng đề thanh dương, giúp điều chỉnh xu hướng đi xuống của trung khí hạ hãm.

Vì vậy, toàn phương thể hiện sự kết hợp của ba hướng điều trị: phù chính, lý khí và thăng đề.

Bổ Trung Ích Khí Thang không phải là sự cộng lại đơn giản của nhiều vị thuốc bổ. Đằng sau mỗi vị thuốc là một mục tiêu phối ngũ, và sự kết hợp giữa các vị thuốc tạo nên một phương pháp điều trị có tính hệ thống dựa trên lý luận bệnh cơ của YHCT.

Đó cũng chính là lý do Bổ Trung Ích Khí Thang, một danh phương đã được lưu truyền hơn 800 năm, đến nay vẫn giữ một vị trí quan trọng trong lý luận và thực hành lâm sàng YHCT.