Khi cơ thể thường xuyên mệt mỏi, thiếu sức, sắc mặt nhợt nhạt, tay chân lạnh, nhiều người nghĩ ngay đến việc “bổ khí huyết”. Nhưng trong Đông y, có những trường hợp khí huyết hư đi kèm dương hư, cơ thể thiên về hàn, lúc này chỉ bổ khí huyết thôi có thể chưa đủ.

Một cổ phương nổi tiếng thường được nhắc đến trong nhóm này là Thập Toàn Đại Bổ Hoàn.

Điểm đặc biệt của phương là không chỉ chú trọng bổ khí, dưỡng huyết, mà còn phối hợp thêm thuốc ôn dương, ôn thông, qua đó hình thành một hướng điều trị tương đối toàn diện đối với chứng khí huyết lưỡng hư kèm dương hư thể hàn.

1. Thập Toàn Đại Bổ Hoàn là gì?

Thập Toàn Đại Bổ Hoàn có nguồn gốc từ 《Thái Bình Huệ Dân Hòa Tễ Cục Phương》 thời Tống, còn được gọi là Thập Toàn Đại Bổ Thang.

Theo bài viết, thành phần gồm: Đảng sâm, Bạch truật, Phục linh, Đương quy, Thục địa, Bạch thược, Xuyên khung, Nhục quế, Cam thảo và Hoàng kỳ.

Nhìn vào thành phần, có thể thấy phương thuốc được xây dựng trên nền tảng của hai bài thuốc kinh điển là Tứ Quân Tử Thang và Tứ Vật Thang.

Tứ Quân Tử Thang gồm: Đảng sâm, Bạch truật, Phục linh, Cam thảo, thiên về bổ khí.

Tứ Vật Thang gồm: Đương quy, Thục địa, Bạch thược, Xuyên khung, thiên về bổ huyết, dưỡng huyết và điều hòa huyết.

Hai phương kết hợp tạo thành một nền tảng vừa bổ khí vừa dưỡng huyết.

Sau đó, Thập Toàn Đại Bổ Thang thêm Hoàng kỳ để tăng cường tác dụng ích khí, đồng thời thêm Nhục quế để ôn dương, ôn thông huyết mạch.

Vì vậy, toàn phương hình thành ba hướng tác dụng chính: bổ khí, dưỡng huyết và ôn dương.

2. Vì sao Thập Toàn Đại Bổ Hoàn vừa bổ khí huyết vừa bổ dương?

Theo Đông y, khí và huyết có quan hệ mật thiết với nhau.

Khí có tác dụng thúc đẩy sự vận hành của huyết, trong khi huyết lại là nguồn vật chất quan trọng để nuôi dưỡng cơ thể.

Nếu khí huyết đều suy yếu, người bệnh có thể xuất hiện mệt mỏi, thiếu sức, sắc mặt nhợt, chóng mặt, tay chân yếu.

Nhưng nếu đồng thời có dương khí hư, cơ thể còn có thể xuất hiện những biểu hiện thiên về hàn như sợ lạnh, tay chân lạnh, cơ thể lạnh, khả năng vận hành khí huyết kém.

Đây là lý do Thập Toàn Đại Bổ Hoàn không chỉ dừng lại ở việc bổ khí huyết.

Nhục quế có tính cay, nóng, có tác dụng ôn dương, ôn thông huyết mạch. Theo cách giải thích của Đông y, khi dương khí được ôn trợ, khí huyết sẽ có điều kiện vận hành tốt hơn.

Có thể hình dung, khi thời tiết lạnh, nước dễ trở nên đông cứng; khi có đủ hơi ấm, nước mới dễ lưu động. Trong cơ thể, dương khí cũng được xem là nguồn “ôn ấm” giúp thúc đẩy quá trình vận hành và chuyển hóa.

Vì vậy, trong Thập Toàn Đại Bổ Thang, Hoàng kỳ giúp ích khí, Nhục quế giúp ôn dương, kết hợp với nhóm bổ khí huyết tạo thành một phương thuốc có tính chất ôn bổ khí huyết.

Cách giải thích cổ phương từng được dẫn lại là: “Hoàng kỳ trợ chính khí để ích vệ, Nhục quế ôn huyết mạch để hòa dinh; các vị thuốc được sức ôn dưỡng hỗ trợ thì tác dụng bổ càng đầy đủ.”

3. Thập Toàn Đại Bổ Hoàn và Nhân Sâm Dưỡng Vinh Hoàn khác nhau thế nào?

Trong nhóm thuốc bổ khí huyết, Thập Toàn Đại Bổ Hoàn và Nhân Sâm Dưỡng Vinh Hoàn có thành phần và hướng tác dụng tương đối gần nhau.

Theo bài viết, Nhân Sâm Dưỡng Vinh Hoàn được hình thành trên cơ sở Thập Toàn Đại Bổ Hoàn nhưng bỏ Xuyên khung, thêm Trần bì, Viễn chí và Ngũ vị tử.

Sự thay đổi này khiến hướng tác dụng của hai phương có sự khác biệt.

Thập Toàn Đại Bổ Hoàn thiên về bổ Tỳ Thận, trong khi Nhân Sâm Dưỡng Vinh Hoàn thiên về bổ Tâm Tỳ.

Cả hai đều có hướng ôn bổ khí huyết, nhưng khi biểu hiện lâm sàng khác nhau thì lựa chọn cũng có thể khác nhau.

Khi nào thường nghĩ đến Thập Toàn Đại Bổ Hoàn?

Nếu biểu hiện chính là khí huyết hư, cơ thể mệt mỏi, sắc mặt nhợt, sợ lạnh, tay chân không ấm, chóng mặt, hoa mắt; đồng thời có thêm cảm giác đau mỏi hoặc yếu vùng lưng gối, bài viết thiên về hướng lựa chọn Thập Toàn Đại Bổ Hoàn.

Khi nào thiên về Nhân Sâm Dưỡng Vinh Hoàn?

Nếu khí huyết hư đi kèm những biểu hiện liên quan đến Tâm thần như hồi hộp, dễ giật mình, tim đập nhanh, mất ngủ, hay quên, bài viết cho rằng Nhân Sâm Dưỡng Vinh Hoàn có hướng phù hợp hơn.

Điều này cho thấy dù hai phương đều thuộc nhóm bổ khí huyết, nhưng trọng tâm của phép bổ không hoàn toàn giống nhau.

4. Không phải cứ mệt mỏi là nên dùng thuốc bổ

Đây là điều rất quan trọng khi sử dụng các thuốc bổ.

Trong Đông y, “hư” có nhiều loại. Mệt mỏi không đồng nghĩa với khí huyết hư, càng không đồng nghĩa với dương hư.

Nếu cơ thể vốn có âm hư, đàm thấp hoặc thực nhiệt, sử dụng một phương thuốc thiên về ôn bổ có thể không phù hợp.

Theo bài viết, có ba nhóm thể chất cần đặc biệt lưu ý.

Thứ nhất là âm hư.

Thường biểu hiện bằng lưỡi đỏ, ít rêu hoặc không có rêu lưỡi, lòng bàn tay bàn chân nóng. Đây là nhóm biểu hiện thiên về hư nhiệt, không thích hợp tự ý sử dụng thuốc ôn bổ.

Thứ hai là đàm thấp.

Lưỡi thường có rêu dày, nhớt, có thể là rêu trắng, rêu vàng hoặc vàng trắng xen kẽ. Với thể đàm thấp, phép điều trị cần chú trọng hóa đàm, trừ thấp thay vì chỉ tập trung bổ.

Thứ ba là thực nhiệt.

Thường thấy chất lưỡi đỏ, rêu lưỡi vàng. Đây là biểu hiện của nhiệt tà tương đối rõ, không nên tự ý dùng phương thuốc thiên về ôn bổ khí huyết và dương khí.

5. “Bổ” cũng cần đúng người, đúng thể

Một sai lầm khá phổ biến là cho rằng cứ cảm thấy mệt, yếu hoặc sắc mặt kém thì nên uống thuốc bổ.

Nhưng trong Đông y, thuốc bổ không phải thực phẩm dùng tùy ý.

Bổ khí huyết cần đúng khí huyết hư.

Ôn dương cần đúng dương hư.

Nếu bệnh cơ không phù hợp, dù bài thuốc nổi tiếng đến đâu cũng không nhất thiết đem lại lợi ích.

Thập Toàn Đại Bổ Hoàn sở dĩ có giá trị trong lý luận Đông y là bởi phương thuốc kết hợp được nhiều hướng điều trị trong cùng một cấu trúc: Tứ Quân Tử Thang bổ khí, Tứ Vật Thang dưỡng huyết, Hoàng kỳ tăng ích khí, Nhục quế ôn dương.

Do đó, đây là một phương thuốc có tính chất ôn bổ khí huyết, hướng đến những trường hợp khí huyết hư đồng thời có dương hư, thể hàn, chứ không phải một loại thuốc “bổ toàn thân” dành cho tất cả mọi người.

Lưu ý

Việc lựa chọn Thập Toàn Đại Bổ Hoàn hay Nhân Sâm Dưỡng Vinh Hoàn cần dựa trên biện chứng luận trị, không nên chỉ dựa vào một vài triệu chứng như mệt mỏi, chóng mặt hoặc tay chân lạnh.

Đặc biệt, người có bệnh nền, phụ nữ mang thai, người đang sử dụng nhiều loại thuốc hoặc có các biểu hiện bất thường kéo dài nên được thăm khám trước khi sử dụng.

Thuốc bổ không phải cứ “bổ nhiều” là tốt. Quan trọng nhất vẫn là bổ đúng chỗ, đúng bệnh cơ và đúng thể trạng.