Nhiều người bị thoát vị đĩa đệm, thoái hóa khớp gối, gai xương trong nhiều năm, vùng lưng và chân thường xuyên xuất hiện cảm giác đau mỏi, nặng nề, tê tức. Đặc biệt, mỗi khi thời tiết chuyển lạnh hoặc những ngày mưa ẩm, cơn đau lại rõ rệt hơn. Điều trị một thời gian thấy đỡ nhưng sau đó dễ tái phát.

Trong Đông y, những trường hợp đau nhức kéo dài như vậy có thể thuộc phạm vi “cửu tý”, tức chứng tý kéo dài lâu ngày. Bệnh thường không chỉ có yếu tố ngoại tà như phong, hàn, thấp mà còn liên quan đến sự suy yếu của Can Thận, khí huyết.

Nếu chỉ tập trung vào khu phong, trừ thấp, giảm đau mà không chú ý đến phần chính khí đã suy yếu thì hiệu quả đôi khi không bền vững.

Tam Tý Thang là một cổ phương được ghi nhận trong Phụ Nhân Đại Toàn Lương Phương (《Phụ Nhân Đại Toàn Lương Phương》), được xây dựng theo hướng vừa bổ khí huyết, ích Can Thận, vừa khu phong, tán hàn, trừ thấp, thông kinh lạc. Đây chính là đặc điểm đáng chú ý của phương thuốc trong điều trị các chứng tý kéo dài trên nền thể hư.

1. Nguồn gốc cổ phương và ý nghĩa của phép phối ngũ

Tam Tý Thang được ghi chép trong Phụ Nhân Đại Toàn Lương Phương của Trần Tự Minh vào thời Nam Tống. Phương thuốc ban đầu được sử dụng cho những trường hợp khí huyết ngưng trệ, tay chân co duỗi khó khăn, phong hàn thấp tý kéo dài không khỏi.

Về sau, phương được các y gia vận dụng rộng hơn trong một số chứng bệnh liên quan đến gân xương mạn tính, đau nhức sau sinh hoặc các tình trạng đau nhức kéo dài trên nền cơ thể hư yếu.

Khác với những phương thuốc thiên về khu phong trừ thấp đơn thuần, Tam Tý Thang không chỉ tập trung “đuổi tà”. Phương đồng thời chú ý đến việc bổ khí huyết, ích Can Thận, giúp nâng đỡ chính khí trong quá trình thông kinh lạc, trừ phong hàn thấp.

Theo nội dung bài gốc, một cách phối ngũ thường dùng gồm: Độc hoạt 12g, Tần giao 12g, Phòng phong 12g, Tế tân 3g, Đương quy 12g, Bạch thược 12g, Xuyên khung 10g, Thục địa hoàng 15g, Đỗ trọng 15g, Hoài Ngưu tất 15g, Đảng sâm 15g, Phục linh 12g, Cam thảo chích 6g, Nhục quế 6g, Hoàng kỳ 20g, Tục đoạn 15g; thêm 3 lát Sinh khương làm dẫn thuốc, sắc uống ấm.

Trong phương, Hoàng kỳ, Đảng sâm, Phục linh, Cam thảo chích có tác dụng kiện Tỳ, ích khí, hỗ trợ nguồn sinh hóa khí huyết.

Thục địa, Đương quy, Bạch thược, Xuyên khung phối hợp theo hướng dưỡng huyết, hòa huyết, giúp nuôi dưỡng cân cốt.

Đỗ trọng, Tục đoạn, Hoài Ngưu tất chú trọng bổ ích Can Thận, mạnh gân cốt, đặc biệt hướng vào vùng lưng gối.

Trong khi đó, Độc hoạt, Tần giao, Phòng phong, Tế tân, Nhục quế có tác dụng khu phong, tán hàn, trừ thấp, thông kinh lạc, nhằm giải quyết tình trạng phong hàn thấp lưu trú ở kinh lạc và cân cốt.

Toàn phương thể hiện tư duy vừa bổ vừa khu tà, bổ mà không quá dễ gây trệ, tán mà không chỉ chú trọng công tà. Đây là đặc điểm khiến phương được quan tâm trong những chứng tý kéo dài trên nền cơ thể hư yếu.

2. Những trường hợp nào có thể gặp bệnh cơ tương ứng?

Đau lưng mạn tính, thoái hóa cột sống và thoát vị đĩa đệm

Những người bị thoái hóa cột sống hoặc thoát vị đĩa đệm trong thời gian dài có thể xuất hiện đau mỏi vùng thắt lưng, cảm giác nặng, yếu lưng chân, tê hoặc đau tăng khi đứng lâu, cúi nhiều. Một số người nhận thấy triệu chứng rõ hơn khi thời tiết lạnh hoặc ẩm.

Nếu biểu hiện phù hợp với Can Thận hư kết hợp hàn thấp trở trệ kinh lạc, Tam Tý Thang có thể được cân nhắc theo hướng bổ ích Can Thận, khu phong tán hàn, trừ thấp và thông kinh lạc.

Theo bài gốc, trong thực hành có thể gia giảm Đỗ trọng, Tục đoạn nhằm tăng cường hướng mạnh gân cốt, bổ ích vùng lưng.

Tuy nhiên, thoát vị đĩa đệm là một chẩn đoán của y học hiện đại, không đồng nghĩa với một thể bệnh YHCT duy nhất. Vì vậy không phải người bệnh thoát vị nào cũng phù hợp với Tam Tý Thang.

Đau và thoái hóa khớp gối

Ở người trung niên và cao tuổi, tình trạng thoái hóa khớp gối hoặc gai xương có thể gây đau, nặng khớp, cứng khớp, khó khăn khi lên xuống cầu thang hoặc vận động. Có người đặc biệt nhạy cảm với thời tiết lạnh, mưa ẩm.

Khi thuộc nhóm khí huyết chưa đầy đủ, Can Thận suy yếu, phong hàn thấp lưu trú ở kinh lạc, Tam Tý Thang được sử dụng theo hướng ích khí dưỡng huyết, bổ Can Thận, tán hàn thông lạc.

Đau nhức sau sinh trên nền khí huyết hư

Sau sinh, cơ thể có thể rơi vào trạng thái khí huyết suy yếu. Nếu lại gặp lạnh hoặc phong hàn thấp xâm nhập, một số phụ nữ có thể xuất hiện đau mỏi các khớp, sợ lạnh, sợ gió, cơ thể mệt mỏi.

Trong những trường hợp phù hợp với bệnh cơ khí huyết hư, phong hàn thấp trở trệ, phương thuốc có thể được gia giảm theo thể trạng và triệu chứng cụ thể.

Đau nhức gân xương kéo dài sau chấn thương hoặc phong thấp mạn tính

Một số trường hợp sau chấn thương, vùng gân xương đau âm ỉ kéo dài, kèm tê, co cứng hoặc hạn chế vận động. Với người bệnh đã lâu ngày, chính khí suy yếu, ngoại tà lưu trệ ở kinh lạc có thể trở thành một dạng cửu tý.

Khi biện chứng phù hợp, Tam Tý Thang có thể được sử dụng theo hướng phù chính, thông kinh lạc, khu phong, tán hàn, trừ thấp.

3. Cổ phương không phải công thức cố định

Một đặc điểm quan trọng của Đông y là cổ phương không có nghĩa là một công thức bất biến cho tất cả mọi người.

Tùy vào tính chất đau, vị trí đau, mức độ hư thực và biểu hiện hàn thấp hay huyết ứ, thầy thuốc có thể gia giảm.

Theo bài gốc, với trường hợp bệnh kéo dài, kinh lạc ứ trệ rõ, khớp cứng và vận động khó khăn, có thể phối hợp thêm các vị có tác dụng khu phong thông lạc như Ô sao xà, Địa long.

Nếu vùng lưng chân có cảm giác nặng nề, ê mỏi, đặc biệt rõ khi thời tiết ẩm, có thể cân nhắc hướng tăng cường trừ thấp, mạnh gân cốt.

Nếu hàn tà rõ, khớp lạnh đau, có thể gia giảm theo hướng ôn dương tán hàn.

Đau vùng vai và chi trên lại có thể cần những vị thuốc có tính hướng dẫn thuốc lên vùng này, chẳng hạn Tang chi, Khương hoàng.

Nếu biểu hiện khí huyết hư rõ, người bệnh sắc mặt nhợt, mệt mỏi, thiếu sức, có thể cân nhắc tăng cường nhóm thuốc bổ ích khí huyết và Can Thận.

Những gia giảm này đều phải dựa trên biện chứng, không nên tự ý thêm thuốc vào phương.

4. Vì sao đau lâu năm lại càng cần chú ý đến “hư”?

Một vấn đề thường gặp trong điều trị đau mạn tính là người bệnh chỉ tập trung vào việc tìm thuốc giảm đau thật nhanh.

Trong YHCT, với những chứng tý kéo dài, ngoài tà khí lưu trệ ở kinh lạc, cơ thể cũng có thể dần xuất hiện tình trạng chính khí suy yếu, khí huyết và Can Thận hao tổn.

Nếu chỉ liên tục sử dụng các phương thuốc thiên về khu phong, hoạt huyết, phá ứ mà không chú ý đến nền tảng cơ thể, có thể xuất hiện tình trạng đau giảm trong một thời gian nhưng dễ tái phát.

Đây cũng là điểm đáng chú ý trong tư duy của Tam Tý Thang.

Phương không chỉ “đuổi tà” mà đồng thời bổ khí dưỡng huyết, ích Can Thận. Một mặt thông kinh lạc, khu phong tán hàn trừ thấp; mặt khác nâng đỡ khí huyết và cân cốt.

Vì vậy, phương có hướng tiếp cận công bổ kiêm thi, phù hợp hơn với những chứng đau kéo dài thuộc nhóm hư thực xen lẫn khi biện chứng xác định có phong hàn thấp lưu trệ trên nền chính khí suy.

5. Không phải đau khớp nào cũng dùng Tam Tý Thang

Đây là điểm đặc biệt cần lưu ý.

Tam Tý Thang thiên về nhóm bệnh cơ thể hư kèm phong hàn thấp tý. Vì vậy, không thể thấy đau lưng, đau khớp hay đau chân rồi tự động sử dụng phương.

Nếu khớp đỏ, sưng, nóng, đau, biểu hiện thiên về nhiệt hoặc thấp nhiệt, hướng điều trị sẽ khác.

Tương tự, nếu đau do chấn thương cấp tính, huyết ứ rõ, hoặc người bệnh thuộc thể âm hư nội nhiệt, cũng không thể máy móc áp dụng một phương thuốc có tính ôn tán như Tam Tý Thang.

Điều này phản ánh nguyên tắc quan trọng của Đông y:

Phương thuốc chỉ là công cụ; biện chứng mới là căn cứ quyết định sử dụng.

6. Tam Tý Thang và tư duy điều trị đau lưng, đau chân mạn tính

Điểm đáng học hỏi từ Tam Tý Thang không chỉ nằm ở bản thân bài thuốc, mà còn ở tư duy điều trị.

Một người đau lưng nhiều năm không nhất thiết chỉ có một nguyên nhân.

Có thể vừa có thoái hóa cấu trúc, vừa có yếu cơ, vừa có khí huyết không đầy đủ; theo YHCT lại có thể đồng thời tồn tại Can Thận hư và phong hàn thấp trở trệ.

Vì vậy, điều trị cũng không nên chỉ xoay quanh một mục tiêu “giảm đau”.

Trong những trường hợp phù hợp, cần đồng thời chú ý đến thông kinh lạc, khu phong tán hàn trừ thấp, bổ ích khí huyết và Can Thận, đồng thời kết hợp điều chỉnh tư thế, vận động và phục hồi chức năng.

Đó cũng là lý do những cổ phương như Tam Tý Thang vẫn được các thầy thuốc YHCT quan tâm khi xử lý các chứng đau gân xương kéo dài.

Tam Tý Thang không phải phương thuốc dành cho mọi trường hợp đau lưng, đau khớp hay thoát vị đĩa đệm. Giá trị của phương nằm ở chỗ nó giải quyết một nhóm bệnh cơ tương đối rõ: chính khí hư, khí huyết不足, Can Thận suy yếu, đồng thời phong hàn thấp lưu trệ kinh lạc.

Vì vậy, nếu muốn sử dụng Tam Tý Thang, cần được thầy thuốc đánh giá và gia giảm theo tình trạng cụ thể, thay vì tự mua dược liệu về sắc uống theo một công thức cố định.

Lưu ý

Tam Tý Thang có tính ôn tán và không phù hợp với mọi thể bệnh. Người có biểu hiện khớp đỏ, sưng, nóng, đau, thể thấp nhiệt hoặc âm hư hỏa vượng cần được phân biệt trước khi sử dụng.

Bài gốc cũng lưu ý Tế tân có những yêu cầu về an toàn khi sử dụng, do đó không nên tự ý gia giảm hoặc kéo dài thời gian dùng thuốc. Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang trong kỳ kinh, người thể trạng yếu và người đang mắc bệnh nền cần được thầy thuốc đánh giá trước khi sử dụng.

Đông y trị đau không chỉ hỏi “đau ở đâu”, mà quan trọng hơn là phải xác định “vì sao đau”. Khi bệnh lâu ngày, càng cần phân biệt rõ hư – thực, hàn – nhiệt, khí huyết và Can Thận, từ đó mới lựa chọn được phép trị và phương thuốc phù hợp.