Bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (Chronic Obstructive Pulmonary Disease - COPD) là một bệnh lý hô hấp mạn tính đặc trưng bởi tình trạng tắc nghẽn luồng khí tiến triển và không hồi phục hoàn toàn. Người bệnh thường có các biểu hiện như ho kéo dài, khạc đờm, khó thở, tức ngực và giảm dần khả năng gắng sức. Do bệnh diễn tiến mạn tính, tái phát nhiều lần và ngày càng làm suy giảm chức năng hô hấp nên COPD không chỉ ảnh hưởng đến khả năng lao động mà còn làm giảm đáng kể chất lượng cuộc sống của người bệnh.

Trong giai đoạn ổn định, điều trị theo Y học hiện đại chủ yếu dựa vào các thuốc giãn phế quản tác dụng kéo dài, corticosteroid dạng hít và chương trình phục hồi chức năng hô hấp nhằm làm giảm triệu chứng, hạn chế các đợt cấp và cải thiện chức năng phổi. Tuy nhiên, mặc dù điều trị chuẩn giúp kiểm soát bệnh tương đối tốt, nhiều bệnh nhân vẫn tồn tại tình trạng giảm khả năng vận động, mệt mỏi kéo dài, rối loạn giấc ngủ và chất lượng cuộc sống chưa được cải thiện như mong muốn.

Trong những năm gần đây, điều trị kết hợp giữa Y học hiện đại và Y học cổ truyền ngày càng được quan tâm trong quản lý COPD giai đoạn ổn định. Nhiều nghiên cứu cho thấy việc phối hợp các phương pháp điều trị của Y học cổ truyền có thể góp phần cải thiện triệu chứng, nâng cao khả năng gắng sức, giảm số lần đợt cấp và cải thiện chất lượng cuộc sống của người bệnh.

Theo lý luận Y học cổ truyền, COPD thuộc phạm vi các chứng "Khái", "Suyễn", "Phế trướng". Ở giai đoạn ổn định, bệnh phần nhiều thuộc bản hư, trong đó phế thận lưỡng hư là cơ chế bệnh sinh chủ yếu. Phế chủ khí, thận chủ nạp khí; khi phế khí hư suy, chức năng tuyên phát và túc giáng bị rối loạn, đồng thời thận khí không đủ để nạp khí, khiến người bệnh xuất hiện khó thở kéo dài, vận động nhẹ cũng hụt hơi, sức bền giảm và dễ tái phát bệnh. Vì vậy, nguyên tắc điều trị ở giai đoạn này là bổ phế, ích khí, bổ thận, nạp khí, đồng thời cải thiện chức năng của toàn bộ hệ hô hấp.

Thất vị Đô khí hoàn là phương thuốc cổ được ghi chép trong Trương thị y thông và Chứng nhân mạch trị. Bài thuốc gồm bảy vị: Ngũ vị tử, Thục địa hoàng, Sơn thù du, Sơn dược, Phục linh, Trạch tả và Mẫu đơn bì. Đây là phương thuốc có tác dụng bổ thận, liễm phế, nạp khí, thường được ứng dụng trong các trường hợp ho kéo dài, hen suyễn hoặc khó thở do thận không nạp khí.

Trong nghiên cứu này, các tác giả sử dụng Thất vị Đô khí hoàn gia vị, bổ sung nhân hạt óc chó nhằm bổ thận, nạp khí, nhuận phế, từ đó kỳ vọng cải thiện tốt hơn chức năng hô hấp và khả năng vận động ở bệnh nhân COPD giai đoạn ổn định.

Xuất phát từ cơ sở lý luận đó, nghiên cứu được tiến hành nhằm đánh giá hiệu quả của Thất vị Đô khí hoàn gia vị khi phối hợp với điều trị chuẩn đối với khả năng gắng sức và chất lượng cuộc sống của bệnh nhân COPD giai đoạn ổn định.

Đối tượng và phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu được thực hiện trên 80 bệnh nhân COPD giai đoạn ổn định điều trị tại Khoa Hô hấp, Bệnh viện Y học cổ truyền Phúc Châu trong khoảng thời gian từ tháng 8 năm 2018 đến tháng 8 năm 2019.

Các bệnh nhân được phân ngẫu nhiên thành hai nhóm, mỗi nhóm gồm 40 trường hợp.

Nhóm đối chứng được điều trị theo phác đồ thông thường bằng Tiotropium bromide dạng hít, liều 18 µg mỗi ngày, liên tục trong 3 tháng.

Nhóm nghiên cứu được điều trị theo cùng phác đồ của nhóm đối chứng, đồng thời phối hợp thêm Thất vị Đô khí hoàn gia vị. Thành phần bài thuốc gồm:

Ngũ vị tử 10 g

Thục địa hoàng 20g

Sơn thù du 12g

Sơn dược 12g

Phục linh 9g

Trạch tả 9g

Mẫu đơn bì 9g

Thuốc được sắc tại khoa Dược của bệnh viện, mỗi thang thu được khoảng 300 mL dịch thuốc. Người bệnh uống 100 mL mỗi lần, ngày ba lần sau ăn khoảng 30 phút. Ngoài ra, bệnh nhân còn được dùng 30g nhân hạt óc chó, nhai vào buổi sáng mỗi ngày. Thời gian điều trị kéo dài liên tục trong 3 tháng.

Đối tượng nghiên cứu phải đáp ứng đồng thời tiêu chuẩn chẩn đoán COPD theo hướng dẫn GOLD 2018 và Hướng dẫn chẩn đoán, điều trị COPD của Y học cổ truyền (2011), đang ở giai đoạn ổn định, tỉnh táo và đồng ý tham gia nghiên cứu.

Các trường hợp mắc bệnh tim mạch nặng như đau thắt ngực hoặc nhồi máu cơ tim, suy gan, suy thận, lao phổi, ung thư phổi hoặc các rối loạn tim mạch nghiêm trọng đều không được đưa vào nghiên cứu nhằm hạn chế các yếu tố gây nhiễu đối với kết quả điều trị.

Các chỉ tiêu đánh giá

Để đánh giá hiệu quả điều trị, nghiên cứu lựa chọn đồng thời các chỉ số phản ánh chức năng hô hấp, khả năng gắng sức, mức độ khó thở, chất lượng cuộc sống và tình trạng giấc ngủ trước và sau 3 tháng điều trị.

Khả năng gắng sức và chức năng hô hấp

Khả năng gắng sức được đánh giá bằng nghiệm pháp đi bộ 6 phút (6-Minute Walking Distance - 6MWD) theo hướng dẫn của Hiệp hội Lồng ngực Hoa Kỳ (ATS). Đây là phương pháp đơn giản nhưng có giá trị cao trong đánh giá khả năng hoạt động thể lực của bệnh nhân COPD. Người bệnh được yêu cầu đi với tốc độ thông thường trên đoạn đường thẳng dài khoảng 30 m trong thời gian 6 phút, tổng quãng đường đi được sẽ phản ánh khả năng chịu đựng gắng sức của cơ thể.

Song song với đó, chức năng hô hấp được đánh giá thông qua hai chỉ số thông khí quan trọng là thể tích thở ra gắng sức trong giây đầu tiên (FEV₁) và dung tích sống gắng sức (FVC). Đây là những chỉ số thường được sử dụng trong theo dõi tiến triển của COPD cũng như đánh giá hiệu quả điều trị.

Đánh giá mức độ khó thở

Mức độ khó thở được lượng giá bằng thang điểm mMRC (Modified Medical Research Council Dyspnea Scale).

Thang điểm này được chia thành 5 mức từ 0 đến 4 điểm, phản ánh mức độ hạn chế hoạt động do khó thở. Điểm càng cao cho thấy tình trạng khó thở càng nghiêm trọng và mức độ ảnh hưởng đến sinh hoạt hằng ngày càng lớn.

Đánh giá chất lượng cuộc sống

Nghiên cứu sử dụng bảng câu hỏi hô hấp Saint George (St George's Respiratory Questionnaire - SGRQ) để đánh giá chất lượng cuộc sống của bệnh nhân COPD.

Bảng câu hỏi gồm ba lĩnh vực chính:

- Triệu chứng hô hấp như ho, khạc đờm, khó thở.

- Khả năng hoạt động thể lực trong sinh hoạt hằng ngày.

- Mức độ ảnh hưởng của bệnh đến tâm lý, giao tiếp xã hội và cuộc sống.

Điểm SGRQ dao động từ 0 đến 100 điểm; điểm số càng cao chứng tỏ chất lượng cuộc sống bị ảnh hưởng càng nhiều.

Đánh giá chất lượng giấc ngủ

Do rối loạn giấc ngủ là một trong những vấn đề thường gặp ở bệnh nhân COPD mạn tính, nghiên cứu đồng thời sử dụng thang điểm tự đánh giá giấc ngủ SRSS (Self-Rating Scale of Sleep).

Thang điểm gồm 10 nội dung đánh giá như thời gian đi vào giấc ngủ, thức giấc sớm, độ sâu của giấc ngủ, thời gian ngủ, ác mộng, tình trạng mất ngủ và ảnh hưởng của mất ngủ đến sinh hoạt. Tổng điểm càng cao phản ánh chất lượng giấc ngủ càng kém.

Kết quả nghiên cứu

Cải thiện khả năng gắng sức và chức năng hô hấp

Trước điều trị, hai nhóm nghiên cứu không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về quãng đường đi bộ 6 phút, FEV₁ và FVC, cho thấy đặc điểm ban đầu của hai nhóm tương đồng.

Sau 3 tháng điều trị, cả hai nhóm đều ghi nhận sự cải thiện ở các chỉ số này. Tuy nhiên, mức cải thiện của nhóm sử dụng Thất vị Đô khí hoàn kết hợp điều trị chuẩn cao hơn rõ rệt so với nhóm chỉ điều trị bằng thuốc Tây y.

Quãng đường đi bộ 6 phút của nhóm nghiên cứu tăng đáng kể so với trước điều trị và vượt trội hơn nhóm đối chứng. Điều này cho thấy việc phối hợp Thất vị Đô khí hoàn giúp nâng cao khả năng chịu đựng gắng sức, cải thiện sức bền trong các hoạt động hằng ngày và giảm cảm giác mệt mỏi khi vận động.

Bên cạnh đó, các chỉ số chức năng hô hấp như FEV₁ và FVC cũng được cải thiện sau điều trị ở cả hai nhóm. Mặc dù mức thay đổi tuyệt đối không lớn, sự cải thiện này vẫn có ý nghĩa thống kê, cho thấy việc phối hợp điều trị bằng Y học cổ truyền có thể góp phần nâng cao chức năng thông khí ở bệnh nhân COPD giai đoạn ổn định.

Cải thiện chất lượng cuộc sống và triệu chứng lâm sàng

Kết quả nghiên cứu cho thấy điểm số SGRQ, mMRC và SRSS của cả hai nhóm đều giảm sau điều trị, chứng tỏ triệu chứng bệnh được cải thiện và chất lượng cuộc sống được nâng lên.

Đáng chú ý, nhóm điều trị phối hợp Thất vị Đô khí hoàn có mức giảm điểm SGRQ lớn hơn rõ rệt so với nhóm điều trị thông thường. Điều này phản ánh người bệnh không chỉ giảm các triệu chứng hô hấp mà còn cải thiện khả năng vận động, sinh hoạt và trạng thái tâm lý trong cuộc sống hằng ngày.

Tương tự, điểm mMRC giảm đáng kể sau điều trị, cho thấy mức độ khó thở khi gắng sức được cải thiện. Người bệnh có thể thực hiện các hoạt động thường ngày dễ dàng hơn, ít bị hạn chế bởi cảm giác hụt hơi.

Ngoài ra, chất lượng giấc ngủ cũng được cải thiện rõ rệt. Điểm SRSS giảm nhiều hơn ở nhóm nghiên cứu, chứng tỏ việc phối hợp Thất vị Đô khí hoàn không chỉ giúp cải thiện chức năng hô hấp mà còn góp phần nâng cao chất lượng giấc ngủ, giảm tình trạng mất ngủ và giúp người bệnh phục hồi thể trạng tốt hơn trong giai đoạn ổn định của bệnh.

Nhìn chung, kết quả nghiên cứu cho thấy việc bổ sung Thất vị Đô khí hoàn vào phác đồ điều trị chuẩn mang lại hiệu quả tốt hơn so với điều trị đơn thuần bằng thuốc giãn phế quản. Người bệnh không chỉ cải thiện chức năng hô hấp mà còn tăng khả năng gắng sức, giảm khó thở, ngủ tốt hơn và có chất lượng cuộc sống được nâng cao sau 3 tháng điều trị.

Bàn luận

COPD là bệnh lý hô hấp mạn tính với biểu hiện chủ yếu là ho, khạc đờm, khó thở và giảm dần khả năng gắng sức. Mặc dù điều trị chuẩn bằng thuốc giãn phế quản giúp cải thiện triệu chứng, nhiều bệnh nhân ở giai đoạn ổn định vẫn còn hạn chế về vận động và chất lượng cuộc sống.

Kết quả nghiên cứu cho thấy sau 3 tháng điều trị, cả hai nhóm đều có sự cải thiện về khả năng gắng sức, chức năng hô hấp, mức độ khó thở, chất lượng cuộc sống và giấc ngủ. Tuy nhiên, nhóm được phối hợp Thất vị Đô khí hoàn đạt hiệu quả cao hơn rõ rệt so với nhóm chỉ điều trị thông thường.

Theo Y học cổ truyền, COPD giai đoạn ổn định chủ yếu thuộc chứng phế thận khí hư, với cơ chế bệnh sinh là thận không nạp khí, khí hư kèm đàm trệ. Vì vậy, nguyên tắc điều trị là bổ phế, ích khí, bổ thận, nạp khí nhằm nâng cao chính khí và cải thiện chức năng hô hấp.

Thất vị Đô khí hoàn có tác dụng bổ thận, liễm phế, nạp khí. Theo các tác giả, các vị thuốc trong bài còn có tác dụng chống viêm, tăng cường miễn dịch, chống oxy hóa, giảm ho, long đờm và hỗ trợ cải thiện chức năng hô hấp, góp phần nâng cao khả năng gắng sức và chất lượng cuộc sống của người bệnh.

Tuy nhiên, nghiên cứu vẫn còn một số hạn chế như cỡ mẫu chưa lớn và thời gian theo dõi còn ngắn. Do đó, cần có thêm các nghiên cứu với quy mô lớn hơn để tiếp tục đánh giá hiệu quả lâu dài của phương pháp điều trị này.

Thất vị hoàn P/H là thuốc thảo dược được bào chế theo bài thuốc Thất vị đô khí hoàn, sản phẩm được sản xuất trên dây truyền đạt chuẩn GMP - WHO của Đông dược Phúc Hưng

Kết luận

Nghiên cứu cho thấy việc phối hợp Thất vị Đô khí hoàn với điều trị chuẩn ở bệnh nhân COPD giai đoạn ổn định giúp cải thiện khả năng gắng sức, chức năng hô hấp, giảm mức độ khó thở, nâng cao chất lượng giấc ngủ và cải thiện chất lượng cuộc sống tốt hơn so với điều trị thông thường. Kết quả này cho thấy việc kết hợp Y học cổ truyền với Y học hiện đại có thể mang lại lợi ích trong quản lý COPD giai đoạn ổn định, tuy nhiên việc sử dụng bài thuốc vẫn cần được thực hiện trên cơ sở biện chứng luận trị và theo dõi bởi bác sĩ chuyên khoa.