Hội chứng tiền mãn kinh dưới góc nhìn y học cổ truyền

Tiền mãn kinh là giai đoạn chuyển tiếp tự nhiên trước khi người phụ nữ bước vào thời kỳ mãn kinh. Trong giai đoạn này, nhiều người xuất hiện các triệu chứng như bốc hỏa, nóng bừng, đỏ mặt, ra nhiều mồ hôi, mất ngủ, dễ cáu gắt, lo âu, rối loạn kinh nguyệt và suy giảm thể lực, ảnh hưởng không nhỏ đến chất lượng cuộc sống.

Theo y học cổ truyền, căn nguyên chủ yếu của hội chứng tiền mãn kinh là thận khí suy giảm theo tuổi tác, dẫn đến âm dương mất cân bằng, tinh huyết dần hư tổn. Khi thận âm không đủ để chế ước dương khí sẽ sinh hư nhiệt, biểu hiện bằng các cơn bốc hỏa, nóng bừng, đỏ mặt và ra mồ hôi. Đồng thời, khí huyết suy giảm còn khiến người bệnh mệt mỏi, mất ngủ, tinh thần bất ổn và giảm khả năng thích nghi của cơ thể.

Hiện nay, y học hiện đại chủ yếu điều trị bằng liệu pháp thay thế hormone. Tuy nhiên, hiệu quả điều trị còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố như tiền sử bệnh lý, khả năng dung nạp thuốc và nguy cơ tác dụng không mong muốn. Vì vậy, điều trị bằng y học cổ truyền vẫn là một lựa chọn được nhiều người quan tâm, đặc biệt đối với những trường hợp có biểu hiện hư suy của khí, huyết, tinh và thận.

Vì sao Quy Lộc Nhị Tiên Cao được lựa chọn?

Quy Lộc Nhị Tiên Cao là phương thuốc cổ ghi trong 《Y Tiện》, gồm bốn vị:

- Quy bản giao.

- Lộc giác giao.

- Nhân sâm.

- Câu kỷ tử.

Đây là bài thuốc có công năng bổ tinh ích tủy, bổ khí dưỡng huyết, tư âm ôn dương, thường được sử dụng cho các chứng âm dương đều hư, tinh huyết suy tổn và chân nguyên hư hao.

Trong 《Bản Thảo Cương Mục》 có viết:

"Rùa và hươu đều là những loài linh vật trường thọ. Đầu rùa thông với Nhâm mạch nên dưỡng âm; mũi hươu thông với Đốc mạch nên dưỡng dương."

Chính vì vậy, Quy bản giao và Lộc giác giao được xem là hai vị thuốc chủ đạo giúp điều hòa âm dương của cơ thể.

Trong bài thuốc, Quy bản giao có tác dụng tư âm dưỡng huyết, bổ tinh ích tủy; Lộc giác giao ôn thận trợ dương, ích tinh bổ huyết. Hai vị phối hợp vừa bổ âm vừa trợ dương, giúp sinh khí, sinh huyết và bổ ích tinh tủy.

Bên cạnh đó, Nhân sâm đại bổ nguyên khí, kiện tỳ ích khí, tăng nguồn sinh hóa khí huyết; Câu kỷ tử bổ can thận, dưỡng huyết, ích tinh, đồng thời hỗ trợ tăng cường tác dụng của hai vị chủ dược.

Bốn vị thuốc phối hợp theo nguyên tắc khí huyết đồng bổ, âm dương cùng điều, phù hợp với cơ chế bệnh sinh của hội chứng tiền mãn kinh trong y học cổ truyền.

Nghiên cứu lâm sàng

Để đánh giá hiệu quả điều trị, một nghiên cứu đã được thực hiện trên 96 phụ nữ mắc hội chứng tiền mãn kinh, độ tuổi từ 45 đến 57, điều trị tại khoa Phụ sản của bệnh viện trực thuộc Đại học Trung Y Dược Liêu Ninh trong thời gian từ tháng 1/2012 đến tháng 7/2013.

Các triệu chứng chủ yếu của người bệnh bao gồm:

- Bốc hỏa.

- Nóng bừng.

- Đỏ mặt.

- Dễ kích động về cảm xúc.

Người bệnh được sử dụng Quy Lộc Nhị Tiên Cao với thành phần:

- Quy bản giao 15 g.

- Lộc giác giao 15 g.

- Nhân sâm 20 g.

- Câu kỷ tử 15 g.

Gia giảm thêm Tri mẫu, Hoàng bá, Sơn thù du, Thiên môn đông, Mạch môn đông, Thạch hộc, Ngọc trúc, Trân châu mẫu... tùy từng thể bệnh. Mỗi ngày dùng một thang, chia hai lần uống; một liệu trình kéo dài một tháng và điều trị liên tục trong ba tháng.

Kết quả cho thấy:

- Khỏi hoàn toàn: 64 trường hợp.

- Cải thiện: 26 trường hợp.

- Không hiệu quả: 6 trường hợp.

Tỷ lệ hiệu quả chung đạt 93,75%. Đồng thời, các triệu chứng như bốc hỏa, nóng bừng, đỏ mặt và kích động cảm xúc đều giảm rõ rệt sau điều trị, sự khác biệt có ý nghĩa thống kê (P < 0,05).

Ca lâm sàng điển hình

Bệnh nhân nữ, 47 tuổi, đến khám vì mất ngủ kéo dài, bốc hỏa và ra nhiều mồ hôi. Trước đó được chẩn đoán rối loạn trầm cảm và đang sử dụng Paroxetine cùng Clonazepam.

Ngoài các triệu chứng trên, bệnh nhân còn có kinh nguyệt rối loạn, đầy bụng, dễ cáu gắt, mệt mỏi, sợ lạnh vùng dạ dày. Tiền sử có tăng huyết áp và từng mắc bệnh thận nhưng đã điều trị ổn định.

Điều trị lấy Quy Lộc Nhị Tiên Cao làm nền, kết hợp gia giảm theo biểu hiện lâm sàng với các vị như Tri mẫu, Hoàng bá, Sơn thù du, Thiên môn đông, Mạch môn đông, Thạch hộc, Ngọc trúc, Nữ trinh tử, Long cốt, Mẫu lệ, Trân châu mẫu, Toan táo nhân, Dạ giao đằng, Hợp hoan bì cùng nhiều vị thuốc khác nhằm tư âm, thanh hư nhiệt, an thần và điều hòa khí cơ.

Sau ba tháng điều trị, tình trạng bệnh ổn định, các triệu chứng cải thiện rõ rệt.

Kết luận

Quy Lộc Nhị Tiên Cao là phương thuốc có cơ sở lý luận vững chắc trong điều trị hội chứng tiền mãn kinh theo y học cổ truyền. Với công năng bổ tinh ích tủy, bổ khí dưỡng huyết, tư âm ôn dương, bài thuốc tác động vào căn nguyên của bệnh là sự suy giảm thận khí và mất cân bằng âm dương, từ đó cải thiện các triệu chứng thường gặp như bốc hỏa, nóng bừng, mất ngủ, rối loạn cảm xúc và mệt mỏi.

Kết quả nghiên cứu trên 96 bệnh nhân cho thấy tỷ lệ hiệu quả đạt 93,75%, đồng thời điểm số các triệu chứng lâm sàng đều cải thiện rõ rệt sau điều trị. Ngoài ứng dụng đối với hội chứng tiền mãn kinh, Quy Lộc Nhị Tiên Cao còn được ghi nhận có tác dụng bổ khí huyết, tăng cường miễn dịch, chống lão hóa và hỗ trợ điều trị các chứng hư lao, khí huyết hư và thận hư.

Tuy nhiên, cũng như các phương thuốc bổ khác, Quy Lộc Nhị Tiên Cao cần được sử dụng trên cơ sở biện chứng luận trị, gia giảm phù hợp với từng người bệnh và dưới sự hướng dẫn của thầy thuốc để đạt hiệu quả điều trị tối ưu.

Ứng dụng trong thuốc đông y Sâm Nhung Bổ Thận P/H

Kế thừa nguyên lý của cổ phương Quy Lộc Nhị Tiên Cao với công năng bổ thận ích tinh, bổ khí dưỡng huyết, điều hòa âm dương, Sâm Nhung Bổ Thận P/H được nghiên cứu và phát triển trên nền tảng bài thuốc này, đồng thời gia giảm thêm nhiều vị thuốc bổ thận, kiện tỳ, dưỡng huyết nhằm phù hợp hơn với nhu cầu chăm sóc sức khỏe hiện nay.

Bên cạnh những vị thuốc cốt lõi mang tư tưởng của Quy Lộc Nhị Tiên Cao như Nhân sâm, Câu kỷ tử, Nhung hươu và Cao ban long, sản phẩm còn phối hợp Thục địa, Hà thủ ô đỏ, Ba kích, Thỏ ty tử, Nhục thung dung, Đỗ trọng, Tục đoạn, Cẩu tích để tăng cường bổ thận, dưỡng tinh huyết; kết hợp Đảng sâm, Hoài sơn, Liên nhục, Bạch truật, Bạch linh, Cam thảo nhằm kiện tỳ ích khí, nâng cao khả năng sinh hóa khí huyết. Ngoài ra, Đương quy và Xuyên khung giúp dưỡng huyết, hoạt huyết; Bách hợp và Viễn chí góp phần dưỡng tâm, an thần; Trạch tả điều hòa thủy thấp, giúp toàn phương đạt được sự cân bằng giữa bổ và điều.

Xét theo lý luận y học cổ truyền, phụ nữ trong giai đoạn tiền mãn kinh thường có biểu hiện thận khí suy, tinh huyết giảm, âm dương mất cân bằng, từ đó xuất hiện các triệu chứng như bốc hỏa, mất ngủ, mệt mỏi, đau mỏi lưng gối, giảm trí nhớ, suy giảm sinh lực và rối loạn cảm xúc. Công thức của Sâm Nhung Bổ Thận P/H, với nền tảng là bài thuốc cổ phương Quy Lộc Nhị Tiên Cao kết hợp các vị thuốc bổ thận, dưỡng huyết và kiện tỳ, hướng đến mục tiêu bồi bổ cơ thể từ gốc, hỗ trợ cải thiện thể trạng, tăng cường sức khỏe, góp phần giảm các biểu hiện do suy giảm chức năng thận và khí huyết ở phụ nữ bước vào giai đoạn tiền mãn kinh.