Sỏi cholesterol là một trong những bệnh lý thường gặp của hệ tiêu hóa. Theo các nghiên cứu, tỷ lệ mắc bệnh vào khoảng 10-15% và đang có xu hướng gia tăng cùng với sự thay đổi về chế độ ăn uống và lối sống hiện đại. Đáng chú ý, khoảng 75% người trưởng thành có sỏi cholesterol nhưng lại không xuất hiện triệu chứng rõ ràng. Tuy nhiên, sự tồn tại của sỏi vẫn có thể làm tăng nguy cơ xuất hiện các biến chứng như viêm túi mật, viêm tụy, thậm chí ung thư túi mật.

Hiện nay, điều trị sỏi cholesterol chủ yếu vẫn dựa vào phẫu thuật, thuốc làm tan sỏi hoặc các phương pháp can thiệp khác. Nhưng mỗi phương pháp đều có những hạn chế nhất định. Sau cắt túi mật, một số người có thể gặp các vấn đề về tiêu hóa như đầy bụng, tiêu chảy, trào ngược dịch mật; thuốc làm tan sỏi thường cần thời gian dài, chi phí cao và sau khi ngừng điều trị vẫn có nguy cơ tái phát. Chính vì vậy, việc tìm kiếm những phương pháp có khả năng can thiệp vào quá trình hình thành sỏi, đặc biệt là những hướng điều trị không phẫu thuật, vẫn luôn được quan tâm.

Trong y học cổ truyền, khi nói đến các vị thuốc dùng cho bệnh lý sỏi, Kim tiền thảo gần như là một cái tên không thể bỏ qua. Đây là vị thuốc thường xuyên xuất hiện trong các bài thuốc hỗ trợ điều trị sỏi mật và sỏi đường tiết niệu. Nhưng Kim tiền thảo tác động đến quá trình hình thành sỏi cholesterol như thế nào? Một nghiên cứu được công bố vào tháng 1/2026 đã đi sâu tìm hiểu vấn đề này.

Nghiên cứu có tên “Dựa trên phân tích transcriptome để tìm hiểu cơ chế tác dụng của Kim tiền thảo trong việc ức chế hình thành sỏi cholesterol” (《基于转录组学探讨金钱草抑制胆固醇结石形成的作用机制》), do Triệu Vy (赵薇) và Dư Bảo (余保) thực hiện. Triệu Vy công tác tại Học viện Trung y Dược Trùng Khánh, còn Dư Bảo đồng thời công tác tại Học viện Trung y Dược Trùng Khánh và Viện Nghiên cứu Trồng trọt Dược liệu Trùng Khánh. Kết quả được đăng trên Tạp chí Thông tin Y học cổ truyền (《中医药信息》), Tập 43, số 1, tháng 1/2026.

Điểm đáng chú ý của nghiên cứu này là các tác giả không chỉ quan sát xem Kim tiền thảo có làm giảm sỏi hay không, mà còn tiếp tục tìm hiểu sâu hơn xem vị thuốc này ảnh hưởng đến quá trình chuyển hóa cholesterol và acid mật trong cơ thể bằng cơ chế nào.

Trước hết, hãy nhìn vào kết quả về sỏi

Các nhà nghiên cứu sử dụng 40 con chuột C57BL/6J đực, chia thành bốn nhóm. Một nhóm được nuôi bằng thức ăn bình thường làm nhóm đối chứng. Ba nhóm còn lại được cho ăn chế độ giàu chất béo, cholesterol và muối mật nhằm tạo mô hình sỏi cholesterol.

Trong hai nhóm điều trị, chuột được cho uống chiết xuất Kim tiền thảo với liều 20 mg/kg và 80 mg/kg mỗi ngày, liên tục trong 8 tuần.

Sau thời gian này, sự khác biệt giữa các nhóm khá rõ.

Ở nhóm đối chứng, dịch mật trong và không phát hiện sỏi. Trong khi đó, ở nhóm mô hình, dịch mật trở nên đục, thành túi mật xuất hiện nhiều sỏi cholesterol màu nâu vàng. Cả 10/10 con chuột trong nhóm này đều hình thành sỏi, tỷ lệ tạo sỏi đạt 100%, với khối lượng sỏi trung bình 0,053 g.

Nhưng khi được sử dụng Kim tiền thảo, tình trạng này đã thay đổi.

Ở nhóm dùng liều thấp 20 mg/kg, chỉ có 2/10 con hình thành sỏi, tỷ lệ tạo sỏi giảm xuống còn 20%, khối lượng sỏi trung bình còn 0,027 g.

Ở nhóm dùng liều cao 80 mg/kg, chỉ có 1/10 con xuất hiện sỏi, tỷ lệ tạo sỏi chỉ còn 10%, khối lượng sỏi giảm xuống 0,015 g.

So với nhóm mô hình, khối lượng sỏi ở cả hai nhóm dùng Kim tiền thảo đều giảm có ý nghĩa thống kê với P < 0,01. Điều này cho thấy trong mô hình thực nghiệm này, Kim tiền thảo có khả năng ức chế quá trình hình thành sỏi cholesterol và tác dụng có xu hướng rõ hơn khi tăng liều.

Nhưng điều đáng nói là nghiên cứu không dừng lại ở đây.

Kim tiền thảo còn làm thay đổi môi trường chuyển hóa cholesterol

Sỏi cholesterol không tự nhiên xuất hiện trong túi mật. Một trong những yếu tố quan trọng là lượng cholesterol trong dịch mật quá cao, khiến dịch mật trở nên quá bão hòa cholesterol. Khi vượt quá khả năng hòa tan, cholesterol có thể kết tinh, hình thành tinh thể rồi dần dần phát triển thành sỏi.

Vì vậy, nếu muốn hạn chế hình thành sỏi cholesterol, việc điều chỉnh quá trình chuyển hóa cholesterol và acid mật là một mắt xích rất quan trọng.

Kết quả nghiên cứu cho thấy ở chuột bị gây mô hình sỏi, cholesterol toàn phần trong máu tăng rất cao, từ mức 2,21 mmol/L ở nhóm đối chứng lên 8,32 mmol/L. Sau khi sử dụng Kim tiền thảo, chỉ số này giảm xuống còn 4,77 mmol/L ở nhóm liều thấp và 2,92 mmol/L ở nhóm liều cao.

LDL-C cũng giảm từ 1,43 mmol/L ở nhóm mô hình xuống 1,10 mmol/L và 0,85 mmol/L tương ứng ở hai nhóm dùng Kim tiền thảo. Ngược lại, HDL-C tăng từ 1,86 lên 2,85 và 3,02 mmol/L.

Những thay đổi này cho thấy Kim tiền thảo không chỉ tác động đến lượng sỏi quan sát được trong túi mật mà còn ảnh hưởng đến trạng thái chuyển hóa lipid của cơ thể trong mô hình nghiên cứu.

Điều thú vị nhất nằm ở dịch mật

Các nhà nghiên cứu tiếp tục kiểm tra lượng cholesterol và acid mật trong dịch mật.

Ở nhóm chuột bị gây sỏi, cholesterol toàn phần trong dịch mật tăng lên 8,94 mmol/L. Sau khi sử dụng Kim tiền thảo, chỉ số này giảm xuống 7,15 mmol/L ở liều thấp và 5,54 mmol/L ở liều cao.

Đồng thời, chỉ số bão hòa cholesterol cũng giảm rõ rệt, từ 1,85 ở nhóm mô hình xuống 1,42 ở nhóm liều thấp và 1,16 ở nhóm liều cao.

Đây là một kết quả rất đáng chú ý, bởi chỉ số bão hòa cholesterol càng cao thì môi trường dịch mật càng thuận lợi cho cholesterol kết tinh và hình thành sỏi.

Trong khi cholesterol trong dịch mật giảm thì tổng acid mật lại có xu hướng tăng. Ở nhóm mô hình, tổng acid mật trong dịch mật là 222,18 μmol/L. Con số này tăng lên 246,80 μmol/L ở nhóm liều thấp và đạt 287,55 μmol/L ở nhóm liều cao.

Nói cách khác, sau khi sử dụng Kim tiền thảo, lượng cholesterol trong dịch mật giảm xuống, trong khi acid mật tăng lên. Từ đó, các tác giả cho rằng Kim tiền thảo có thể thúc đẩy quá trình chuyển cholesterol thành acid mật, làm giảm tỷ lệ cholesterol trong dịch mật và từ đó hạn chế điều kiện thuận lợi cho sự hình thành sỏi cholesterol.

Vậy Kim tiền thảo tác động bằng cách nào?

Đây chính là phần đặc biệt của nghiên cứu.

Để tìm hiểu cơ chế, các tác giả sử dụng kỹ thuật phân tích transcriptome trên mô gan. Kết quả cho thấy những gen thay đổi sau khi sử dụng Kim tiền thảo tập trung nhiều vào các con đường liên quan đến sinh tổng hợp acid mật, chuyển hóa acid mật, tín hiệu PPAR và chuyển hóa acid béo.

Đặc biệt, các con đường này đều có mối liên hệ chặt chẽ với quá trình chuyển hóa cholesterol - acid mật.

Sau đó, nhóm nghiên cứu tiếp tục kiểm tra năm gen có liên quan đến quá trình này là FXR, SHP, CYP7A1, CYP27A1 và BSEP.

Kết quả cho thấy Kim tiền thảo làm tăng đáng kể biểu hiện của FXR, SHP, CYP27A1 và BSEP so với nhóm mô hình. Riêng CYP7A1 không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê.

Trong đó, CYP27A1 là một enzyme tham gia vào con đường chuyển hóa cholesterol thành acid mật theo con đường thay thế. Việc Kim tiền thảo làm tăng biểu hiện CYP27A1 trong nghiên cứu gợi ý rằng vị thuốc này có thể thúc đẩy quá trình chuyển hóa cholesterol thành acid mật thông qua con đường này.

Còn BSEP có vai trò vận chuyển acid mật từ tế bào gan vào đường mật. Khi biểu hiện BSEP tăng, khả năng vận chuyển acid mật ra khỏi tế bào gan cũng được tăng cường. Điều này có thể giúp hạn chế sự tích tụ acid mật quá mức trong tế bào gan.

FXR lại là một thụ thể nhân quan trọng trong việc điều hòa chuyển hóa acid mật. Khi FXR được hoạt hóa, nó có thể tác động đến SHP và nhiều gen khác trong mạng lưới chuyển hóa acid mật.

Vì vậy, các tác giả cho rằng Kim tiền thảo có thể thông qua hệ thống FXR - SHP, đồng thời điều chỉnh CYP27A1 và BSEP, từ đó ảnh hưởng đến quá trình chuyển hóa và vận chuyển acid mật.

Có thể hiểu đơn giản thế này

Gan sử dụng cholesterol làm nguyên liệu để tạo ra acid mật. Nếu lượng cholesterol trong dịch mật quá cao, cholesterol dễ kết tinh và tạo sỏi.

Trong nghiên cứu này, Kim tiền thảo làm thay đổi một số mắt xích của quá trình chuyển hóa cholesterol - acid mật, đặc biệt là làm tăng biểu hiện CYP27A1 và BSEP, đồng thời điều chỉnh hệ thống FXR - SHP.

Kết quả cuối cùng được quan sát thấy là cholesterol trong dịch mật giảm, chỉ số bão hòa cholesterol giảm, acid mật tăng và tỷ lệ hình thành sỏi cholesterol cũng giảm.

Đây có thể là một trong những cơ sở để giải thích tại sao Kim tiền thảo từ lâu đã được sử dụng phổ biến trong các bài thuốc dành cho bệnh lý sỏi.

Từ vị thuốc cổ truyền đến nghiên cứu hiện đại

Kim tiền thảo P/H là thuốc điều trị được sản xuất trên dây chuyền GMP - WHO của Đông dược Phúc Hưng

Kim tiền thảo vốn là một vị thuốc quen thuộc trong y học cổ truyền. Nghiên cứu lần này cho thấy tác dụng của Kim tiền thảo trong mô hình sỏi cholesterol có thể không đơn thuần chỉ là tác động trực tiếp lên viên sỏi, mà còn liên quan đến việc điều chỉnh môi trường chuyển hóa cholesterol và acid mật của cơ thể.

Điều này cũng mở ra một hướng nghiên cứu đáng chú ý: thay vì chỉ quan tâm đến việc “làm tan sỏi”, có thể tìm hiểu sâu hơn về cách hạn chế ngay từ quá trình hình thành sỏi.

Người đã được chẩn đoán sỏi mật vẫn cần được thăm khám và đánh giá dựa trên kích thước, số lượng, vị trí sỏi, tình trạng túi mật, triệu chứng và nguy cơ biến chứng. Không nên tự ý dùng Kim tiền thảo thay thế cho phương pháp điều trị được bác sĩ chỉ định.

Nguồn nghiên cứu

Tên nghiên cứu: 《基于转录组学探讨金钱草抑制胆固醇结石形成的作用机制》
Tên tiếng Việt: Tìm hiểu cơ chế tác dụng của Kim tiền thảo trong việc ức chế hình thành sỏi cholesterol dựa trên phân tích transcriptome.

Tác giả: Triệu Vy (赵薇), Dư Bảo (余保)

Đơn vị nghiên cứu:
Triệu Vy - Học viện Trung y Dược Trùng Khánh.
Dư Bảo - Học viện Trung y Dược Trùng Khánh và Viện Nghiên cứu Trồng trọt Dược liệu Trùng Khánh.

Nguồn: 中医药信息 (Information on Traditional Chinese Medicine), Tập 43, số 1, tháng 1/2026, tr. 27-28.