Có người từng nói rằng, cả cuộc đời con người đều trải qua ba giai đoạn: nằm - đứng dậy - rồi lại nằm xuống.

Khi mới sinh ra, chúng ta chưa thể tự đứng vững mà chỉ có thể nằm trong vòng tay cha mẹ. Đến cuối cuộc đời, khi chính khí suy kiệt, nhiều người lại phải nằm trên giường bệnh, sức cùng lực kiệt.

Chỉ có quãng thời gian ở giữa là lúc con người thực sự "đứng lên", lao động, học tập và gánh vác cuộc sống.

Điều gì giúp chúng ta có thể đứng vững suốt quãng đời ấy?

Theo Y học cổ truyền, đó chính là khí, hay nói chính xác hơn là trung khí. Khi khí đầy đủ, cơ thể khỏe mạnh, tinh thần minh mẫn, tay chân có lực, các tạng phủ giữ đúng vị trí sinh lý. Ngược lại, khi khí hư, mọi thứ như mất đi điểm tựa, cơ thể trở nên mệt mỏi, yếu sức, các cơ quan có xu hướng sa xuống, chân tay mềm nhũn, thậm chí người bệnh không còn đủ sức để đứng dậy.

Có lẽ cũng vì vậy mà nhiều thầy thuốc ví trung khí như "trụ cột" nâng đỡ toàn bộ cơ thể. Khi chiếc trụ ấy vững chắc, con người có thể đứng thẳng và hoạt động bình thường. Khi chiếc trụ suy yếu, cơ thể sẽ dần "đổ xuống".

Trung khí được hình thành từ tỳ vị, có vai trò nâng đỡ tạng phủ, nuôi dưỡng cơ nhục và thúc đẩy sự vận hành của khí huyết. Có thể hình dung trung khí giống như chiếc cột chống của cả cơ thể. Khi trung khí sung mãn, con người khỏe khoắn, tay chân có lực, các tạng phủ giữ đúng vị trí sinh lý. Ngược lại, khi trung khí suy giảm, cơ thể sẽ xuất hiện hàng loạt biểu hiện như mệt mỏi kéo dài, ăn kém, chân tay yếu sức, sụp mí mắt, các chứng sa tạng (sa dạ dày, sa tử cung, sa trực tràng...), thậm chí chỉ một hoạt động đơn giản cũng trở nên nặng nhọc.

Chính vì vậy, từ rất sớm, các y gia đã đặc biệt coi trọng việc ích khí thăng đề, tức là bổ khí và nâng trung khí. Trong số rất nhiều phương thuốc bổ khí, Bổ trung ích khí thang (补中益气汤) của danh y Lý Đông Viên được xem là phương thuốc kinh điển và có ảnh hưởng sâu rộng nhất. Từ khi ra đời đến nay, phương thuốc này vẫn được ứng dụng rộng rãi trong điều trị các chứng trung khí hư hãm và là nền tảng để nhiều bài thuốc gia giảm sau này phát triển.

Giá trị của Bổ trung ích khí thang không chỉ được ghi nhận trong y thư cổ mà còn được chứng minh qua thực hành lâm sàng.

Giá trị của Bổ trung ích khí thang không chỉ được ghi nhận trong y thư cổ mà còn được chứng minh qua thực hành lâm sàng. Đã có nhiều báo cáo điều trị thành công các trường hợp sụp mí mắt, yếu cơ, mệt mỏi kéo dài, sa tạng hoặc phục hồi sau bệnh nặng khi người bệnh được biện chứng thuộc thể trung khí hư. Đây cũng là lý do Bổ trung ích khí thang được nhiều thầy thuốc Y học cổ truyền đánh giá là một trong những cổ phương tiêu biểu trong điều trị các chứng bệnh do khí hư.

Vậy điều gì đã làm nên giá trị của phương thuốc này và vì sao hơn 800 năm trôi qua, Bổ trung ích khí thang vẫn giữ được vị trí quan trọng trong thực hành lâm sàng?

Vì sao Bổ trung ích khí thang được xem là phương thuốc "nâng trung khí"?

Nói đến bổ khí, Y học cổ truyền có rất nhiều phương thuốc nổi tiếng như Tứ quân tử thang, Lục quân tử thang, Sâm linh bạch truật tán... Tuy nhiên, nếu chỉ dừng lại ở việc bổ khí thì vẫn chưa đủ để giải quyết những trường hợp trung khí hư hãm, khi cơ thể không chỉ thiếu khí mà còn mất đi khả năng nâng đỡ.

Đó cũng chính là điểm đặc sắc của Bổ trung ích khí thang.

Phương thuốc được xây dựng trên nguyên tắc ích khí kết hợp thăng đề, nghĩa là vừa bồi bổ trung khí, vừa giúp dương khí đang suy yếu được thăng lên. Khi trung khí được phục hồi, cơ nhục có thêm sức nâng đỡ, khí huyết lưu thông thuận lợi hơn và chức năng của các tạng phủ cũng dần trở lại bình thường.

Bởi vậy, Bổ trung ích khí thang không chỉ được dùng cho người mệt mỏi, ăn uống kém hay suy nhược sau bệnh, mà còn được ứng dụng trong nhiều chứng bệnh có biểu hiện "sa" hoặc "hạ hãm" như sụp mí mắt, sa dạ dày, sa trực tràng, sa tử cung, tiêu chảy kéo dài do trung khí hư, hoặc tình trạng tay chân yếu sức sau bệnh nặng.

Trong thực hành lâm sàng, đã có nhiều trường hợp được ghi nhận đáp ứng tốt với phương thuốc này. Một bệnh nhân nữ khoảng 50 tuổi sau một đợt sốt cao xuất hiện sụp cả hai mí mắt, tứ chi mềm yếu và mệt mỏi kéo dài. Sau khi được biện chứng thuộc thể trung khí hư, thầy thuốc đã gia giảm Bổ trung ích khí thang để điều trị. Mặc dù hiệu quả không xuất hiện ngay trong những ngày đầu, nhưng sau một thời gian kiên trì sử dụng, tình trạng sụp mí, yếu cơ và mệt mỏi cải thiện rõ rệt, cuối cùng người bệnh gần như hồi phục hoàn toàn.

Bệnh án trên cho thấy một điểm rất đáng lưu ý. Y học cổ truyền không điều trị theo triệu chứng đơn lẻ mà điều trị vào gốc bệnh. Sụp mí mắt chỉ là biểu hiện bên ngoài, còn căn nguyên lại nằm ở sự suy giảm của trung khí. Khi trung khí được bồi bổ và phục hồi, sức nâng đỡ của cơ thể cũng dần trở lại, từ đó các triệu chứng bên ngoài tự nhiên được cải thiện.

Điều gì làm nên giá trị của Bổ trung ích khí thang?

Nếu quan sát kỹ thành phần bài thuốc sẽ thấy đây không phải là một phương chỉ đơn thuần bổ khí.

Hoàn bổ trung ích khí P/H của Đông dược Phúc Hưng được bào chế theo bài thuốc Bổ trung ích khí thang

Trong phương, Hoàng kỳ giữ vai trò quân dược, đại bổ tỳ phế, ích khí thăng dương và cũng là vị thuốc tạo nên nét đặc trưng của toàn phương. Nhân sâm (hoặc Đảng sâm), Bạch truật và Cam thảo phối hợp để kiện tỳ, ích khí, củng cố nguồn sinh hóa của trung khí.

Điểm đặc biệt là bài thuốc không chỉ có nhóm thuốc bổ. Đương quy được gia vào để dưỡng huyết hoạt huyết. Y học cổ truyền có câu: "Khí là soái của huyết, huyết là mẹ của khí." Khí muốn được sinh ra và vận hành bền vững thì phải có huyết làm nền tảng, vì vậy bổ khí luôn đi kèm dưỡng huyết.

Bên cạnh đó, Trần bì giúp lý khí, làm cho thuốc bổ không bị ngưng trệ, còn Sài hồ và Thăng ma có tác dụng thăng dương, đưa thanh dương đi lên, giúp trung khí được nâng lên đúng vị trí. Chính hai vị thuốc này đã tạo nên sự khác biệt giữa Bổ trung ích khí thang với nhiều phương bổ khí khác.

Có thể nói, nếu các bài thuốc bổ khí thông thường tập trung vào việc bổ sung năng lượng, thì Bổ trung ích khí thang còn giúp khôi phục sức nâng đỡ của cơ thể. Đây cũng là lý do phương thuốc được ứng dụng rộng rãi trong các chứng bệnh do trung khí hư hãm và vẫn giữ nguyên giá trị trong thực hành lâm sàng cho đến ngày nay.