Bổ Trung Ích Khí Hoàn là một trong những thuốc cổ truyền được sử dụng khá phổ biến. Nếu dùng dưới dạng thuốc sắc thì gọi là Bổ Trung Ích Khí Thang. Bài thuốc xuất hiện từ thời Kim - Nguyên, do danh y Lý Đông Viên sáng lập. Ông là một trong những đại gia về học thuyết Tỳ vị, rất giỏi trong việc điều trị các chứng bệnh liên quan đến tỳ vị và đã xây dựng nhiều phương thuốc khác nhau tùy theo từng thể bệnh. Trong số đó, Bổ Trung Ích Khí Thang là một phương thuốc tiêu biểu.

Với những người không có điều kiện sắc thuốc hằng ngày, bài thuốc được bào chế dưới dạng Bổ Trung Ích Khí Hoàn, thuận tiện hơn trong quá trình sử dụng.

Phương Bổ Trung Ích Khí Thang gồm: Hoàng kỳ 18g, Nhân sâm 6g, Bạch truật 9g, Thăng ma 6g, Sài hồ 6g, Trần bì 6g, Đương quy 3g, Chích cam thảo 9g.

Khi tìm hiểu một bài thuốc hay một chế phẩm thuốc cổ truyền, điều quan trọng không chỉ là nhớ tên các vị thuốc mà phải hiểu được bài thuốc đang điều trị bệnh gì, cơ chế bệnh sinh ra sao và vì sao các vị thuốc lại được phối hợp như vậy?

Bổ Trung Ích Khí Hoàn chủ yếu được sử dụng cho chứng tỳ khí hư. Người bệnh thường có biểu hiện tinh thần mệt mỏi, tay chân yếu, tiếng nói nhỏ, bụng đầy, đại tiện lỏng. Sau một thời gian sử dụng phù hợp, những triệu chứng này có thể được cải thiện. Đáng chú ý, trên lâm sàng cũng có những người sau khi dùng Bổ Trung Ích Khí Hoàn lại cải thiện được tình trạng táo bón.

Điều này cho thấy tác dụng của phương thuốc không đơn thuần chỉ là "trị tiêu chảy". Ở góc độ Đông y, khi tỳ khí đầy đủ, chức năng vận hóa và thúc đẩy đại tiện được cải thiện, cơ thể vừa ít bị tiêu chảy kéo dài, vừa hạn chế tình trạng táo bón do khí hư.

Hoàn bổ trung ích khí P/H là bào chế theo bài thuốc Bổ trung ích khí, sản xuất trên dây chuyền đạt tiêu chuẩn GMP-WHO của Đông Dược Phúc Hưng.

Tỳ khí hư có thể gây tiêu chảy, nhưng cũng có thể gây táo bón

Tiêu chảy do tỳ khí hư thường có tính chất kéo dài, khác với tiêu chảy cấp do ăn uống không vệ sinh hoặc nhiễm lạnh. Gốc bệnh nằm ở tỳ.

Khi tỳ khí hư, chức năng cố nhiếp suy giảm. Thức ăn sau khi được đưa vào cơ thể không được vận hóa và giữ lại một cách bình thường, từ đó dễ dẫn đến đại tiện lỏng, tiêu chảy kéo dài.

Vậy tại sao tỳ khí hư lại có thể gây táo bón?

Táo bón có rất nhiều thể bệnh, trong đó khí hư táo bón khá thường gặp ở người trung niên và cao tuổi. Khi khí hư, sức thúc đẩy của khí suy yếu, nhu động và sự vận hành của đường ruột không đủ mạnh, khiến phân và các chất chứa trong ruột lưu lại lâu, khó được đẩy ra ngoài. Từ đó hình thành táo bón.

Vì vậy, không thể chỉ nhìn vào việc người bệnh bị táo bón hay tiêu chảy để quyết định phương thuốc. Điều quan trọng là phải xem cái gốc có phải do tỳ khí hư hay không.

Vì sao Bổ Trung Ích Khí Thang vừa bổ khí vừa giúp khí vận hành?

Trong phương này, Hoàng kỳ là vị thuốc chủ đạo, có tác dụng bổ khí. Sức bổ của Hoàng kỳ tương đối mềm và bền, trong khi Nhân sâm có tác dụng bổ khí mạnh hơn, được phối hợp để hỗ trợ Hoàng kỳ.

Nhưng nếu chỉ bổ khí mà không giúp khí vận hành thì việc bổ khí cũng có thể không đạt hiệu quả như mong muốn. Vì vậy, phương sử dụng Trần bì để hành khí. Khi khí được bổ vào nhưng không lưu thông, khí cơ dễ bị đình trệ; Trần bì giúp khí cơ vận hành, khiến tác dụng bổ khí trở nên hài hòa hơn.

Đây cũng chính là điểm tinh tế của phương thuốc: bổ khí và hành khí phối hợp với nhau, vừa bổ mà không làm khí trệ.

Đương quy có tác dụng bổ huyết. Đông y cho rằng khí và huyết có mối quan hệ mật thiết: khí hư thì huyết cũng dễ suy, huyết suy lại khiến khí càng yếu. Vì vậy, khi bổ khí thường đồng thời phải chú ý đến huyết.

Bạch truật và Chích cam thảo giúp ích khí, kiện tỳ, hỗ trợ tỳ vị khôi phục chức năng vận hóa bình thường, từ đó giúp cơ thể chuyển hóa thức ăn thành khí huyết.

Đặc biệt, Thăng ma và Sài hồ có tác dụng thăng đề, đưa thanh dương đi lên. Khi khí hư đến mức nặng hơn, khả năng thăng đề suy giảm sẽ dẫn đến khí hãm. Nói cách khác, khí hãm là bước phát triển tiếp theo của khí hư.

Vì vậy, Bổ Trung Ích Khí Hoàn không chỉ đơn thuần là bổ khí, mà còn có tác dụng thăng đề, nâng đỡ trung khí.

Táo bón do khí hư thường có những biểu hiện gì?

Táo bón thuộc thể khí hư thường có một số biểu hiện khá đặc trưng: phân có thể khô hoặc không quá khô nhưng khi đại tiện phải rặn rất nhiều; càng rặn càng dễ ra mồ hôi; sau khi đi đại tiện cơ thể mệt rã rời, thiếu sức.

Đây là điểm rất đáng lưu ý.

Bởi nếu người bệnh thường xuyên phải dùng sức quá mức khi đại tiện, thời gian ngồi trong nhà vệ sinh kéo dài, áp lực vùng hậu môn tăng lên, lâu ngày rất dễ làm phát sinh hoặc khiến bệnh trĩ nặng thêm.

Từ táo bón đến bệnh trĩ - mối liên hệ với tỳ khí hư

Nhìn từ góc độ Đông y, bệnh trĩ không phải lúc nào cũng chỉ là vấn đề tại vùng hậu môn.

Ở nhiều người, trước khi xuất hiện búi trĩ, cơ thể đã có những biểu hiện của tỳ khí hư. Tỳ hư khiến chức năng vận hóa suy yếu, thấp tà dễ sinh. Nếu thấp lâu ngày kết hợp với nhiệt, thấp nhiệt sẽ dồn xuống hạ tiêu, từ đó có thể góp phần hình thành và làm nặng thêm bệnh trĩ.

Khi bệnh trĩ tiến triển đến giai đoạn búi trĩ sa ra ngoài, cơ chế bệnh sinh lại có thêm yếu tố khí hư hạ hãm.

Theo lý luận Đông y, khí không chỉ có tác dụng thúc đẩy mà còn có chức năng thăng đề và cố nhiếp. Khi trung khí suy yếu, khả năng nâng đỡ và cố nhiếp giảm xuống, các tổ chức không còn được giữ vững ở vị trí bình thường, từ đó có thể xuất hiện tình trạng sa búi trĩ.

Đây cũng là lý do Bổ Trung Ích Khí Thang từ lâu được xem là một trong những cổ phương quan trọng trong điều trị chứng tỳ hư khí hãm, búi trĩ sa.

Nếu người bệnh vừa có biểu hiện khí hư, khí hãm, vừa có thấp nhiệt ở hạ tiêu thì không thể chỉ chăm chăm vào một phía. Phép điều trị cần tùy chứng mà phối hợp giữa bổ khí thăng đề, kiện tỳ và thanh nhiệt, hóa thấp.

Trong thực tế, cổ phương Bổ Trung Ích Khí Thang có thể được gia giảm hoặc phối hợp với các phương thuốc khác tùy biểu hiện cụ thể. Chẳng hạn, khi có thấp nhiệt và các biểu hiện chảy máu, sưng đau tại vùng hậu môn, có thể cân nhắc phối hợp những vị thuốc có tác dụng thanh nhiệt, lương huyết, chỉ huyết, hóa thấp, nhưng cần dựa trên thể bệnh thực tế chứ không nên tự ý phối hợp thuốc.

Điểm cốt lõi vẫn là: trĩ không chỉ nhìn vào búi trĩ mà phải nhìn vào cơ địa và cơ chế bệnh sinh phía sau. Nếu nền tảng là tỳ khí hư, khí hãm, việc chỉ tập trung xử lý triệu chứng tại chỗ mà bỏ qua trung khí thì bệnh rất dễ tái phát, đặc biệt ở những người thường xuyên táo bón, phải rặn khi đại tiện hoặc có tình trạng búi trĩ sa.

Vì vậy, trong điều trị bệnh trĩ theo lý luận Đông y, Bổ Trung Ích Khí Thang là một cổ phương có giá trị đặc biệt đối với thể tỳ khí hư, trung khí hạ hãm, không đủ sức cố nhiếp khiến búi trĩ sa ra ngoài. Tuy nhiên, bệnh trĩ có nhiều thể bệnh khác nhau, có thể liên quan đến thấp nhiệt, huyết ứ, huyết hư hoặc các nguyên nhân khác, nên việc lựa chọn và gia giảm bài thuốc cần dựa trên biện chứng cụ thể.